دفاع از تشیع، ترجمه الفصول المختارة للمفید - خوانساري، آقا جمال - الصفحة ٢٤ - پيشگفتار

است بر من در استخراج اين احدى، پس (اى شيخ) اگر حرفى هست پيش تو بگو آن را، پس (آن شيخ معتزله) نگفت چيزى‌[١]» در مورد ديگر شيخ مفيد به يك سؤال چند پاسخ مى‌دهد و بعد مى‌فرمايد: «جوابهاى اول به خاطر من رسيده و كسى ديگر نگفته»[٢]. باز شيخ همچنان در اين ميدان مباحثه پيروزمندانه به پيش مى‌رود و مى‌گويد: «گفت به من شيخى از حاذقان معتزله و اهل تديّن به مذهب خويش از آن طايفه، اراده دارم سؤال كنم از تو از مسأله‌اى كه به خاطر من رسيده و پرسيده‌ام آن را از جماعتى كه ديده‌ام از متكلمين اماميه در خراسان و فارس و عراق و جواب نگفته‌اند از آن، جوابى كه ساكت سازد مرا» همين شيخ معتزله‌اى وقتى پاسخ دندانشكن شيخ مفيد را مى‌شنود با تحسين بسيار مى‌گويد: «و اللَّه! اين جوابى است ظريف و تازه و نشنيده‌ام اين (پاسخ) را از احدى پيش از اين ...»[٣] و در جاى ديگر از اين كتاب شيخ مفيد مى‌گويد: «مخالفان بحث كرده‌اند بر طايفه شيعه ... و من نديده‌م هيچ يك از اصحاب خود را كه جواب از اين بحث گفته باشد و امّا من به حمد اللَّه تعالى جوابى گفته‌ام از اين بحث، جوابى روشن ...»[٤] در كتاب «الفصول المختارة» غير از بحثهاى حكيمانه شيخ مفيد، گفتگوهاى علماى ديگر شيعه با مخالفان آمده است كه از جمله آنها: مناظره هشام بن حكم با ضرار بن عمرو ضبّى، يحيى بن خالد برمكى و عبد اللَّه بن اباضى از سران خوارج، بحث سيد حميرى با سوّار قاضى و شعرهاى آتشين او عليه قاضى در حضور منصور عباسى، گفتگوهاى ابو الحسن على بن ميثم با ابو الهذيل علّاف و يك مرد نصرانى، پاسخهاى نغز فضل بن شاذان به مخالفان و مطالب و مسائل جالب ديگر. شيخ مفيد بحث مفصّلى كه پنجاه صفحه مى‌باشد در باره افكار كفر آميز ابراهيم نظّام- استاد جاحظ- آورده‌

[١].« ترجمه الفصول المختارة» ص ٦١

[٢]. همان مأخذ ص ٢٢٧

[٣]. همان مأخذ ص ٢٣٢

[٤]. همان مأخذ ص ٤٦٤