و از حكايات شيخ- ادام اللَّه عزّه- و كلام او. شيخ فرموده است كه حكايت كرده عمرو بن بحر جاحظ[١] از ابراهيم بن سيار نظّام‌[٢] در كتاب «الفتيا» بعد از كلامى كه آورده آن را در صدر كتاب، گفته است ابراهيم كه گفته است عمر بن خطّاب اگر بودى دين پيغمبر به قياس (يعنى مردم به عقل احكام شرع پيغمبر را استنباط مى‌كردند) هر آينه باطن موزه سزاوارتر بود به مسح كشيدن از ظاهر موزه‌[٣] (در حالت وضو چون ظاهر موزه را مسح فرموده‌اند معلوم مى‌شود كه عقل را در احكام شرعى دخلى نيست) گفته است ابراهيم نظّام سخن آن كسى كه گفته است اختلاف احكام از عمر به واسطه صلح دادن اهل دعوى است كه خصومت پيش عمر مى‌بردند بود نه آنكه‌

[١] ابو عثمان عمرو بن بحر بن محبوب بصرى، معروف به« جاحظ» در سال ١٥٩ هجرى قمرى در بصره چشم به جهان گشود. او از معتزليان مشهور است كه در علم كلام و ادبيات عرب يد طولائى داشته و در علم كلام از شاگردان ابراهيم بن سيّار معروف به« نظّام» است و تأليفات زيادى دارد.

جاحظ تمايل به ناصبيّه داشت و جزو عثمانيه به شمار مى‌آيد كه در اين باره كتاب« عثمانيه» را نوشته كه ابو جعفر اسكافى، شيخ مفيد و سيد احمد بن طاوس در ردّ آن كتابهائى نوشته‌اند. جاحظ در آخر عمرش فلج شده بود و در سال ٢٥٥ در بصره يا بغداد درگذشت. ر. ك:« الكنى و الالقاب» ٢/ ١٣٦،« ريحانة الادب» ١/ ٣٧٧.

[٢] ابو اسحاق ابراهيم بن سيّار بن هانى بصرى از سران برجسته معتزله است. علم كلام را از دايى خود ابو الهذيل علّاف، آموخت و در عصر مأمون عبّاسى شهرت به سزائى يافت. بيشتر گفتارش از موضوعات فلسفه براساس عقايد امباذقلس و انكسارغورس از فلاسفه يونان، بود. فرقه نظّاميه منسوب به اوست. ابو الحسن اشعرى سه كتاب در تكفير نظّام نوشته است. نظّام در سال ٢٣١ هجرى قمرى درگذشت. ر. ك:« ريحانة الادب» ٦/ ١٩٤،« ترجمه فهرست ابن نديم» ص ٢٩٨،« فرهنگ فرق اسلامى» ص ٤٤٥.

[٣] ابن قتيبه دينورى اين مطلب را از عمر بن خطّاب نقل كرده:« تأويل مختلف الحديث» ص ٢٠، و ابن حزم اين روايت را به على ٧ نسبت داده است:« المحلّى ابن حزم» ١/ ٦١.