صلّى اللّه عليه زبانه كشيده و دودش پيرامون ما را تيره و تار كرده، و پيوند استوار دين را گسسته و رنجش به جان ما افتاده، در درگاه پروردگار جهانيان بازخواست خواهيم شد، پس ما از آن خداييم و هم به سوى او باز گرديم. و ستايش خداى را كه پروردگار جهانيان است. آيا نمى‌دانيد كه نماز ما و نماز ايشان، و روزه ما و روزه ايشان، و حجّ ما و حجّ آنان، و دين ما و دين ايشان يكى است، اما بويه‌ها و آرزوهاى ما پراكنده و متفاوت است‌[١]؟ بار الها كار اين امت را همچنان كه ازين پيش نيز به سامان رساندى به اصلاح باز آر و شالوده (و انسجام) آن را در درونش نگهدار[٢]. از آنجا كه آن گروه بر سرزمينهاى شما تاختند و به شما تجاوز كردند، شما در پيكار با دشمن مهاجم خود سخت بكوشيد و از خداوند، پروردگار خويش يارى جوييد و نواميس خود را پاس داريد.

خطبه عبد اللّه بن عباس‌

آنگاه او بنشست، و سپس عبد الله بن عباس به خطبه برخاست‌[٣] و گفت: «ستايش خداى را، پروردگار جهانيان را كه هفت طبقه (زمين) را در زير ما بگسترد و هفت طبقه (آسمان) را بر فراز ما بيفراشت، سپس در ميان اين طبقات آفريدگان را بيافريد، و هم از اين طبقات روزى ما را (فراهم ساخت و)، فرو فرستاد[٤]. سپس همه چيز را دستخوش پوسيدگى و نابودى قرار داد، جز ذات بى‌همتاى خود را كه جاودانه و زنده پايدار است، هماره زيد و دير بماند. آنگاه پيامبران و رسولان را بفرستاد و ايشان را حجّتهايى بر بندگان فرمود تا بهانه‌اى نيارند و از او بيم و پروا دارند، كس جز

[١] متن« متشتّتة» و در شنهج‌[ مختلفة گوناگون‌].

[٢] متن« و احفظ فيها بينها» و در شنهج‌[ و احفظ فيما بيننا ميانه ما را استوار دار].

[٣] از سياق عبارت چنين بر مى‌آيد كه خطبه عبد اللّه بن عبّاس بلا فاصله در همان مجلس پس از خطبه عمرو بن عاص ايراد شده ولى مصنّف تصريحى بر اين امر ندارد. شايد هر يك از دو طرف براى افراد خود خطبه‌اى جداگانه خوانده باشد.- م.

[٤] متن از روى شنهج« و انزل لنا منهنّ رزقا» و در اصل‌[ و انزل لهم فيها رزقا و براى ايشان در آن روزى فرستاد].