تقريرات فلسفه امام خمينى قدس سره - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٥٨٦ - اصل يازدهم انسان، جامع اكوان سهگانه طبيعى، مثالى و عقلى

مگر اينكه انقلاع سرتاسر نظام اتمّ لازم مى‌آيد؛ براى اينكه بين موجودات عليت و معلوليت برقرار است و بين آنها اشدّ مراتب ارتباط وجود دارد و اصلًا ارتباط حقيقى فقط بين علت و معلول است.

با همه اين وحدتى كه در عالم هست، از لحاظى عالم را تقسيم كرده‌اند؛ چنانكه به لحاظى عالم را به هفت مرتبه از غيب الغيوب تا مرتبه شهادت و با نظر ديگرى آن را به پنج مرتبه تقسيم نموده‌اند.

مرحوم آخوند رحمه الله عالم امكان را داراى سه مرتبه مى‌داند: يكى عالم مجردات و عقول و آنهايى كه از ماده و لواحق ماده منخلع و از شكل و هيئت و استعداد آزاد هستند و به حدود طول و عرض و عمق متضيّق نيستند و نحوه وجودشان فوق انحاء وجودى است كه در ماده و لواحق آن و يا در حد تضييق به ابعاد ثلاثه مى‌باشد، و در قوس نزول، عالم ديگرى است به نام عالم مثال كه مجرد از ماده و لواحق آن مى‌باشد و تحت مرتبه عالم عقول قرار دارد، و سوم عالم شهادت و طبيعت و ماده است كه تدرج، ذاتى اين عالم است و اين عالم عين حركت مى‌باشد.

در قوس نزول، موجودى كه جامع اين اكوان باشد وجود ندارد، و در قوس صعود كه از مهد عالم طبيعت شروع مى‌شود، بين اين موجودات طبيعيه، موجودى كه كون جامع و لو بالاستعداد باشد، غير از انسان نيست و براى هر موجودى مقام معلومى است؛ مثلًا نبات اگر چه از هيولائيت حركت كرده و مراتبى را طى كرده است، ولى در مقام نباتيت متوقف است و اگر بخواهد كون جامع گردد، بايد طريق را عوض كرده و از باب الانسانيه و سير طريق انسانى وارد شود، تنها انسان است كه كون جامع است و از مرتبه اخيره شهادت و مرتبه متوسطه برزخيت و مرتبه اولى- يعنى مرتبه تجرد عقلانيت- حظّى دارد و هيچ موجودى اين نصيب را ندارد، اگر چه علت همه اين سلاسل و عوالم باشد؛ چون داراى اين مراتب بودن، معنايى است و هويتى كه عين اين سه مرتبه باشد، معناى ديگرى است؛ انسان داراى هويتى است كه آن هويت و شخصيت تا در طبيعت است كون جامع است و از طبيعت هم كه بيرون رفت، باز هم‌