وقتى كه به نورانيت خيالى رسيد، ماده عقل است و هيولاى عقل، قابل اين است كه أن يصير عقلًا. البته عقل هم مراتبى دارد كه طبق اين مراتب تقسيم مى‌شود، و ليكن اين تقسيم، تقسيم مراتب جوهرى عقل است نه اينكه از حيث عوارض آن باشد.

بالجمله: عقلى كه اوايل در انسان توليد مى‌شود، ضعيف است؛ مثل اينكه شمع پنج درجه باشد، اين مرتبه، ماده و هيولاى مرتبه ده درجه است و در اين مراتب، عقل به غير اختلاط دارد و وجود عقلانى صرف نشده، بلكه اختلاط است، تا به تدريج انسان كه سير مى‌كند، اگر تحت تربيت رحمانى قرار گرفت، اين جوهر عقلى، رحمانى بوده و وقتى كه از اختلاط خارج مى‌شود يك موجود عقلانى رحمانى مى‌شود، و اگر تحت تربيت شيطانى قرار گرفته باشد يك موجود عقلانى شيطانى مى‌گردد.

البته اكتساب فضايل يا رذايل در اين سير طبيعى اين طور نيست كه علت غايى باشد، بلكه اينها چيزهايى است كه در ضمن سير، انسان مى‌تواند بالاختيار آنها را اكتساب كند. بلى اينها وسيله مى‌شوند، و كأنّه معدّ هستند كه جوهر در حركت جوهرى قرار گيرد. مثل اين است كه اين نبات در ضمن حركت، از ماده عالم تغذيه مى‌كند ولى نه اينكه همان مواد بعينها در اين درخت موجود مى‌شود، بلكه از حقيقت اين درخت است و براى اين درخت معدّ مى‌شوند كه با حركت جوهريه در ذات و جوهر حركت كند. همچنين اكتساب فضايل، براى انسان معدّ مى‌شود براى اينكه ترقى كند و ليكن نه اينكه اين گونه باشد كه اگر اين معقولات را دانست ديگر بايد از طبيعت بيرون برود، بلكه بيرون رفتن آن موقوف است بر اينكه سير خود را طبعاً تمام كند، و آن قهرى است و مادامى كه سير طبيعى تمام نشده، موت طبيعى حاصل نمى‌شود. و اگر موت اخترامى باشد نارس است، لذا ممكن است كسى خيلى معقولات را بداند ولى چون سير طبيعى تمام نشده، از طبيعت بيرون نرود، و ليكن بعد از آنكه سير طبيعى مى‌كند اكتساب فضايل هم معدّ مى‌شود كه در سير، سير رحمانى داشته باشد و وقتى كه به مرتبه كامله تجرد عقلانى رسيد، در سلك موجودات عقلانى خلود خواهد داشت و اگر اكتساب رذايل معدّ شد براى اينكه در سير عقلانى تحت‌