تقريرات فلسفه امام خمينى قدس سره - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٥٦٣ - اصل پنجم شيئيت شىء به صورت است نه به ماده

تفهيم بعضى از مطالب در فلسفه بوده است و غرض، نقشه‌بردارى لفظى و مفهومى از طبيعت بوده است با آن تطوّراتى كه در خارج حاصل مى‌گردد، تا بدين وسيله حقيقت را القا نمايند.

در بيان مراتب تطورات بر وجودى كه به اقصاى مقبض فيض، هبوط نموده و نازل گرديده و به آخرين منزل وجود كه در قوس نزول، نازل‌ترين موجودى است كه در آستانه باب وجود كه به طرف عدم باز مى‌شود آمده است و در مرز بين وجود و عدم قرار گرفته است و تطوراتى كه در اين هابط و در قوس صعود و رجوع از مسافرت حاصل مى‌گردد، مفاهيمى را تفهيم مى‌كنند و از خود آن هابط به مادة المواد تعبير مى‌آورند- به جهت آنكه ابسطْ وجودى كه در صحنه عالم طبيعت، موجودات طبيعى آن را دارند و قبل از همه آنهاست و اصل براى آنها مى‌باشد ماده است، چنانكه مواد ارضى نباتات را ماده‌اى است كه آن ماده ارضيه در شعبات مختلف تطورات پيدا مى‌كند، همين طور قبل از همه موجودات، اين وجود است كه اصل تمام موجودات مى‌باشد- منتها از غايت ضعف، طورى مبهم است كه در تحقق، تحصل ندارد و اين، قوة الوجود موجوداتى است كه در عالم طبيعت موجود مى‌شوند، منطقيين از اين مرتبه به جوهر تعبير آورده‌اند.

اولين تطورى كه براى اين جوهر قابل، حاصل است، امتداد جوهرى است و اين صورت هم به نحوى ابسط است كه مثل ماده اولى تحصل و تحقق نداشته و در ضعف، اشبه به ماده اولى است و تعين ندارد و ممكن نيست كه موجود طبيعى ماده اولى و صورت امتداد جوهرى را نداشته باشد و به عبارت ديگر، هيولى و جسم نباشد؛ و جسميت او به طور لا بشرطى باشد.

و از تطورات آن- اول وجود عالم طبيعت- اين است كه عنصر مى‌شود و صورت عنصرى براى آن حاصل مى‌گردد و بعد از حصول اين تطور، تطورات ديگر به ترتيب طبيعى از معدنيت و نباتيت و صورت حيوانى و انسانى كه آخرين تطور ممكن براى هيولاى اولى است حاصل مى‌شود.