تقريرات فلسفه امام خمينى قدس سره - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٣٠٥ - بيان مراتب سهگانه نفس

فضاى بيرون كه از شمس ساطع است و نور مطلق و وسيع است نگاه مى‌كنيم، مى‌دانيم كه نور واحدى است كه از كوّه‌ها افتاده، منتها حدود كوّه‌ها و نقصان هر يك از انوار داخل اتاق باعث تخيل كثرت از سوى ما شده است؛ همچنين نفس اگر در مرتبه شهادت ظهور كند، لا بد تجلّياتش كثيره به نظر خواهد آمد.

در فعل خداوند متعال قضيه همين طور است، مقام فعل حضرت حق عبارت است از وجود منبسط و فيض مقدس كه مشيت اللَّه و مقام مشيت حق و فعل اوست و اين وجودى واحد و بسيط است و هيچ حدى هم ندارد؛ چون معقول نيست از لا حد، محدود صادر شود، بلكه چون مبدأ، صرف الوجود است، اين هم صرف الوجود است و قضيه صدور وجود از وجود است، منتها اين وجود صادر كه بر عالم كثرات افتاده، به توسط حدود است نه اينكه حد چيزى باشد و كثرت هم چيزى، بلكه قرب و بعد مراتب وجود منبسط، از حق است كه موجب كمال يا نقصان وجودى است.

بيان مراتب سه‌گانه نفس‌

در تعقيب مطلب توضيحاً مى‌گوييم:

نفس داراى سه مرتبه است؛ چنانكه عالم و كون كبير داراى سه مرتبه است: مرتبه طبع الكل كه عالم ماده و ماديات و مرتبه شهادت است، و مرتبه خيال الكل كه عالم برزخ مى‌باشد، و مرتبه عقل.

اين سه مرتبه در قوس نزولى است، البته اين چنين نيست كه در مرتبه برزخ، مثلًا سمع، بصر و لمس نباشد، ولى در مرتبه شهادت همه اينها باشند؛ چون اگر اين طور بود، آن مرتبه، فاقد كمالات بود و رتبه وجودى و كمالى‌اش كمتر از اين مرتبه بود؛ بلكه همه اينها در آنجا هست، ولى نه به نحوى كه با اين حدود باشد و نه به اين ترتيب كه تحققشان محتاج ماده باشد، بلكه به نحو ارفع وجود دارند.

همين طور در عالم عقل، سمع و بصر هست، و همه كمالات وجوديه مراتب پايين را دارد، حتى داراى كمال جوهريه اين عالم هست و حيثيت وجوديه هيولى در آنجا