تقريرات فلسفه امام خمينى قدس سره - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٣٨٤ - بيان عوارضى كه به همراه جوهر در حركتند

بيان عوارضى كه به همراه جوهر در حركتند

ناگفته نماند: آخوند رحمه الله و آنهايى كه هم زبانى با او كرده‌اند كه يك تشخص و وجود براى ماهيت است و اعراض، امارات آن وجود و تشخص هستند، مرادشان همه عوارض نيست، بلكه مراد از اماراتى كه وجود ديگرى وراى وجود جوهرى ندارند، آن اماراتى است كه با وجود از اول تا آخر با عرض عريضى كه دارند همراهند، و جوهر آن وجود واحد لا بد همراه با آن عوارض است؛ مثل تكمّم و تكيّف كه در وجود انسان طبيعى لا بد منه است؛ زيرا از اول طفوليت تا آخر كهولت، وجود طبيعى انسانى بدون تكمّم و بدون تكيّف نمى‌شود؛ گرچه كيفيات نفسانيه باشد، پس اين گونه از عوارض در وجود طبيعى انسانى، لا بد منه است، و يا حركت كه هر وجود طبيعى، حركت ذاتيه دارد.

و همچنين هر وجود طبيعى، زمان فردى دارد، بلكه زمان داشتن، نحوه وجود طبيعى متحرك از نقص به كمال است و همان است كه بين بهمنيار و شيخ مورد مذاكره بوده است؛ بهمنيار مى‌گفت: زمان دخالت در وجود دارد، ولى شيخ منكر بود. شيخ، بهمنيار را به سكوتش از جواب سؤال او مفحم نمود؛ زيرا بهمنيار گفت: چرا جواب نمى‌دهى؟ شيخ گفت: سائل و مسئول عنه ديگر نيستند و آن كسى كه مسئول عنه بود با سائلش ديگر نيست، كو مسئول عنه تا جواب بدهد و كو سائلى تا جواب بشنود؟

در نتيجه بهمنيار مفحم شد. [١]

ولى بنا بر تحقيق آخوند، زمان، دخالت دارد و با اين حال سائل و مسئول عنه باقى است؛ چون وجود انسان يك وجود سيّال و باقى است و در زمان ثانى، وجود، همان وجود در زمان سابق است كه ناقص بود و كامل شد.

بالجمله: چيزهايى كه من اول الوجود الى آخره در اين نشئه لا بدّ منه است، اين گونه چيزها، وجودى مغاير با وجود اصل و جوهر ندارند؛ چنانكه وجود متعدد هم ندارند.

[١] مباحثات، ص ١٤٧ و ١٥٣.