تقريرات فلسفه امام خمينى قدس سره - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٤٠٨ - بيان فرق ميان مجردات در قوس صعود و نزول

با موجودات عقلانى شده‌اند، جسم و وجود برزخى هم دارند و لذا مى‌خورند، مى‌نوشند، راه مى‌روند، صحبت مى‌كنند، همسر دارند و غيره، و همان طورى كه التذاذهاى جسمى دارند، التذاذها و مشاهدات حقايق عقليه و حظوظ عقلانى هم دارند و هم رتبه و هم افق با موجودات عقلانى هستند.

مرحوم آخوند رحمه الله از تمثيلى كه آورده، نظرش اين بود كه در مرتبه خيال، چنان نيست كه مقدارى از وجود طبيعى را الغا نمايند و قيچى كنند و باقى مانده آن در عالم خيال متحقق شود، و همچنين زوايد و فضولات را از مرتبه خيال الغا نمايند و باقى مانده آن، عالم عقل و وجود عقلانى شود، بلكه هر چه را كه مرتبه پايين دارد مرتبه بالا هم كامل آن را خواهد داشت.

و به عبارت ديگر: غرض مرحوم آخوند رحمه الله از تمثيل اين است كه صورت محسوسه در مرتبه حس، همان حقيقت و ماهيت در مرتبه خيال و برزخ است، ولى حقيقت و ماهيت در عالم برزخ، كامل‌تر است؛ چنانكه همان حقيقت و ماهيت در مرتبه عقل، كامل‌تر از دو مرحله گذشته مى‌باشد، پس آنچه را كه صورت محسوسه از ماهيت انسانى- مثلًا- دارد، كامل‌ترش- يعنى صرف‌تر و خالص‌تر از اختلاط به چيز ديگر- را مرتبه خيال دارد، و از آن مرتبه خالص‌تر و صرف‌تر و كامل‌تر را مرتبه عقل دارد كه حقيقت صرف است، پس هر چه را كه مرتبه پايين دارد، مرتبه بالا هم همان را دارد.

پس تمثيل مرحوم آخوند رحمه الله از اين جهت بود كه بيان شد، ولى از جهت ديگر تمثيل به مدرَكات براى قضيه ترقيات مدرِكات خيلى بعيد است؛ زيرا ثابت شد كه در مراتب ثلاثه مدرَكات، يك حقيقت داريم، گرچه بعضى از مراتب جامع‌تر و صرف‌تر هستند، و قضيه مدرِكات هم چنين است كه نفس و بدن يك موجود متشخص هستند؛ زيرا نفس و بدن همان صورت و ماده‌اند كه يك حقيقت را تشكيل مى‌دهند، بلكه پيدايش نفس از همين بدن است و بدن، مرتبه ناقص نفس و نفس، مرتبه كامل بدن است و مجموع اينها عبارت از كلمه «من» است.