تقريرات فلسفه امام خمينى قدس سره - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٤٤٠ - بيان عجز شيخ الرئيس از حل بعضى از مسائل

او به قيام «فيه» حاصل مى‌باشند، و گاهى اينها به عقل قيام «عنه» دارند و عقل بسيط آن است كه اين دو چيز را دارا باشد؛ يعنى مقدمات و نتيجه را با هم ادراك كند، بدون تقدم و تأخر زمانى؛ مثل اينكه بصر، آفتاب و نورش را با هم درك كند كه تعدد در مرئى است نه در ادراك؛ بلكه ادراك، دفعى و واحد است، و ديگر اينكه مقدمات و نتيجه به نحو قيام صدورى به او قيام داشته باشند نه به نحو قيام حصولى، ولى عقل غير بسيط آن است كه ادراكش به اين دو نحو نباشد يا به يكى از آن دو نباشد. [١]

و بالجمله: شيخ الرئيس در تعليقات و كتب ديگرش، كراراً در مقام فرق بين عقل بسيط و مبدأ اول اعلى و وجود حق سبحانه و بين عقل غير بسيط برآمده و بيش از اين نگفته است‌ [٢] و نتوانسته مطلب را به نحو صحيح ادا كند و از تصور مقام علم ارفع مبدأ اعلى عاجز مانده است و گفته است: علم مبدأ اعلى به نظام موجودات به اين نحو است كه خارج از ذات است و صُوَر همه نظام عالم پيش قدس حق مرتسم است ولى نه به تعقل متعدد، بلكه به تعقل واحد؛ گرچه صور متعدد است و همه نظام عالم تا آخر ترتيب علّى و معلولى دارند، و اين صور هم به مبدأ، قيام صدورى دارند نه قيام حصولى.

سپس شيخ مثال زده براى اينكه مقدمات و نتيجه گرچه خارجاً مترتبند و يا مسائل علمى بر يكديگر مترتب هستند، ولى ممكن است همه به درك واحد درك شوند و تعدد خارجى در خود مدرَك باشد، به اين بيان كه اگر از عالِمى كه يك كتاب را مطالعه نموده و مطالبش را مى‌داند يا تصنيف نموده، سؤال كنى كه كتاب را مى‌دانى فوراً متوجه علمش شده و درك مى‌كند كه مى‌داند و مى‌گويد كه مى‌دانم؛ گرچه اين دركش دفعى است بدون اينكه مطالب آن كتاب را در موقع جواب دادن به اينكه مى‌دانم، به ترتيب درك كند با اينكه در آن كتاب مقدمات و نتايج مترتبه بر آنها آمده است. [٣]

[١] تعليقات، ص ١٥٢.

[٢] تعليقات، ص ١٢٠؛ شفا، بخش طبيعيات، ص ٣٥٩- ٣٦٢ و بخش الهيات، ص ٥٠١- ٥٠٩.

[٣] شفا، بخش طبيعيات، ص ٣٥٩؛ تعليقات، ص ١٢٠.