به يك ادراك، لا يتناهى را درك كند، بلكه طورى درك مى‌كند كه دركش به حدى نمى‌رسد، يعنى غير آن را هم مى‌تواند درك بكند، و ليكن قواى جسمانيه ممكن نيست اين طور باشند؛ مثلًا شمس كه قوّت دارد به آن اندازه‌اى كه ضوء و ضياء دارد، آن را اصدار كند، ديگر نمى‌شود وراء و بالاتر از آن حد را قوّت داشته باشد؛ براى اينكه برهان قائم شده است بر اينكه ابعاد جسم، بايد تناهى داشته باشد و چون جسم قابليت ندارد لا يتناهى باشد، پس هر چيزى هم كه در جسم حلول كند بايد به تبع او ابعادش متناهى باشد.

ممكن است قائلى بگويد: در قوه جسمانيه گفته مى‌شود كه قوه جسمانيه يا به وقتى منتهى مى‌شود كه در آن وقت، ديگر براى قوه جسمانيه امكان وجود نمى‌ماند، پس ممتنع الوجود مى‌شود. و يا اينكه به اين حالت منتهى نمى‌شود.

شقّ اول باطل است؛ زيرا ممكن بالذات، ممتنع بالذات نمى‌شود.

و اما شقّ ثانى: پس مى‌گوييم: واجب نيست قوه جسمانيه به جايى انتها پيدا كند كه از آنجا امكان وجودش زايل شود. پس آن قوه در ذاتش هميشه ممكن الوجود است و به اين منتهى نمى‌شود كه بقاى آن هميشه مستحيل باشد و اگر هميشه باقى باشد، پس هميشه مؤثر مى‌شود. و اينكه مى‌بينى جسمانيات منقضى مى‌شوند و از بين مى‌روند، از اتفاقيات است؛ نه اينكه ذاتاً لازم باشد جسمانيات مضمحل شوند. و با اتفاقياتى كه انسان مى‌بيند، نمى‌تواند حكم كلى بكند.

جواب اين را هم چنين مى‌گويد كه: امكان ذاتى و مقابل آن، يعنى امتناع ذاتى و وجوب وجود، از چيزهايى است كه ماهيت من حيث هى را وقتى آدم ملاحظه مى‌كند، اگر آن ماهيت از وجود و عدم، ابا نداشته باشد، امكان دارد. و اگر از وجود، ابا داشته باشد ممتنع الوجود است. و اگر از عدم ابا داشته باشد، واجب الوجود است. وقتى در ماهيت، اين ملاحظه به عمل آمد كه شى‌ء ذاتاً از طرفين ابا نداشت، هميشه امكان ذاتى دارد. و اين منافات ندارد كه اگر وجود شخصى فردى را ملاحظه نموده و زمان را كه از مشخصات آن فرد وجود است ببينيم، مى‌بينيم كه اين وجود خاص قابليت بقا در اين‌