معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٥ - رد ديدگاه بازتاب فرهنگ زمانه در زبان قوم
بوده و هستند، را نيز پذيرفته و بر آنها مهر تأييد زده است. براى نمونه، از گزارههاى قرآن درباره نعمتهاى اخروى و حور و قصور و درختان و آبهاى جارى ياد مىكنند، كه با در نظر گرفتن زندگى سخت و دشوار عرب آن روز، بهجتانگيز مىنمايد. و نيز با برخى باورهاى خرافى كه عرب، آن را باور داشت، و امروزه فاقد ارزش است، وفق مىدهد.[١]
آيتالله معرفت با بيان آن كه كاربرد واژههاى يك قوم لزوماً به معناى پذيرش تمامِ بار فرهنگىاى نيست كه در وضع و كاربرد اوليه آن واژه مورد نظر اهل آن زبان بوده است، كاربرد واژهها در قرآن را صرفاً از باب مجارات در استعمال (هم سويى در كاربرد واژگان رايج در عرف هر زبان) دانسته كه امرى رايج در كاربرد واژهها در همه زبانها است. ايشان در توضيح اصل مجارات در استعمال مىنويسد:
هر كسى كه با زبان قومى سخن مىگويد بايستى در كاربرد واژگان، با آن قوم، همگام حركت كند، تا امكان تفاهم ميسَّر گردد، و اين همگامى در كاربرد الفاظ و كلمات، نشانگر آن نيست كه بار محتوايى آن را پذيرفته باشد. بلكه بهعنوان نام و نشان، و براى انتقال مفهوم مورد نظر به مخاطب، به كار گرفته مىشود، وچه بسا به انگيزه واضع اصل يا باور داشتن فرهنگى كه وضع چنين الفاظى را ايجاب كرده است، هيچ گونه توجّهى ندارد. مثلًا واژه «مجنون» (ديوانه) كه به فرد مبتلا به يك گونه بيمارى روانى گفته مىشود، استعمال كنندگان اين لفظ فقط بهعنوان نام و نشان آن را به كار مىبرند، و هرگز توجّهى ندارند كه سبب و انگيزه اين نام گذارى، فرهنگِ غلط حاكم بر جامعه آن روز بوده، كه گمان مىبردند «جنّ» (ديو) او را لمس كرده و به اختلال حواس دچار گرديده، و به همين جهت براى معالجه وى به اوراد و بخورات و تعويذها روى مىآوردند. امروزه كه اين گونه باورها را افسانه مىدانند، هنوز براى نام بردن بيمار روانى از همين نام استفاده مىكنند، زيرا بدون آن، امكان تفاهم ميسَّر نيست. اين را- اصطلاحاً- «مجارات در استعمال» گويند، يعنى همگامى با عرف رايج در كاربرد الفاظ و كلمات كه صرفاً همگامى در كاربرد الفاظ است، بدون پذيرش بار فرهنگى واژگان! اين گونه
[١] . رك: محمدهادى معرفت، نقد شبهات پيرامون قرآن كريم، صص ٢٠٠- ١٨٦.