معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٦٣ - روايات مكى و مدنى

تكميل شده باشد.[١] منتها به نظر وى همان‌طور كه پيش‌تر آمد، روال غالب در جايگذارى آيات در سوره همان روال طبيعى ترتيب نزول بوده است. يعنى وقتى بسم الله نازل مى‌شد، تا كامل نمى‌گرديد، سوره ديگرى نازل نمى‌شد و آيات بعدى به دنبال همان آيات قبلى ثبت مى‌گشت.[٢]

روايات مكى و مدنى‌

در روايات ترتيب نزول سوره‌هاى مكى و مدنى از همديگر باز شناخته شده‌اند. هشتاد و شش سوره مكى و بيست و شش سوره مدنى به شمار رفته است. آيت‌الله معرفت ضمن بيان اين نكته يادآور مى‌شود كه دانشمندان اسلامى در اين زمينه اتفاق‌نظر ندارند و آنگاه موارد اختلافى را بر مى‌شمارد و پس از بررسى هر يك، آنچه را كه در روايات ترتيب منعكس شده است، تأييد مى‌كند. خلاصه استدلال‌هاى وى به اين قرار است كه اولًا، روايات اسباب نزولى كه مبناى مخالفان قرار گرفته است، ضعيف‌اند؛[٣] ثانياً، روايات اسباب نزول ذكر مصداق كرده‌اند و حال آن كه آيات عموميت دارند؛[٤] ثالثاً، به فرض مكى يا مدنى بودن يك يا چند آيه در سوره‌اى، نمى‌توان كل سوره را مكى يا مدنى به شمار آورد.[٥] رابعاً، به صرف مشابهت لحن و آهنگ و مضمون آياتى از يك سوره مدنى با سوره‌هاى مكى و بالعكس نمى‌توان آن سوره را مكى يا مدنى قلمداد كرد؛ چون اين ويژگى‌ها اغلبى‌اند و كليت ندارند. تنها اگر يك ويژگى مختص مكى يا مدنى در سوره‌اى باشد، مى‌توان به مكى يا مدنى بودن آن حكم كرد.[٦] خامساً، روايات اسباب نزول مورد استناد آحاد هستند و در برابر روايات‌

[١] . رك: محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ١، ص ١٣٤.

[٢] . رك: همان، ص ١٧٠.

[٣] . رك: محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ١، صص ١٥٨- ١٥٧ ذيل سوره قدر و صص ١٦٨- ١٦٣ ذيل معوذتين.

[٤] . رك: همان، صص ١٥٥ و ١٥٦ ذيل سوره‌هاى اعلى و ليل.

[٥] . رك: همان، ص ١٤٧ ذيل سوره نساء و ص ١٤٩ ذيل سوره فرقان و ص ١٥٦ ذيل سوره اعلى.

[٦] . رك: همان، ص ١٤٨ ذيل سوره رعد و ص ١٥٠ ذيل سوره رحمن و ص ١٥٤ ذيل سوره انسان و ص ١٥٩ ذيل سوره زلزله.