معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤٧٢ - ديدگاه مرحوم آيتالله معرفت(ره) در باب رابطه بداء با علم الهى

ديدگاه مرحوم آيت‌الله معرفت (ره) در باب رابطه بداء با علم الهى‌

همان‌گونه كه مطرح شد، ظاهر بعضى از آيات، بر حدوث علم الهى دلالت دارد كه لازمه آن انتساب جهل به ساحت الهى است. آيت‌الله معرفت (ره)، تبيينى از اين مسأله ارائه مى‌دهند كه در اينجا به اجمال اين ديدگاه را مورد بررسى قرار مى‌دهيم.[١]

علم، انكشاف معلوم نزد عالم است كه يك امر اضافى است كه عقل از تقابل مدرِك و مدرَك استنباط مى‌كند. هنگامى كه هيچ حجاب و مانعى بين مدرِك و مدرَك نباشند، ادراك حاصل مى‌شود؛ حال خواه مدرَك صورت معلوم باشد يا عين معلوم.

علم الهى به اشياء، عبارت است از حضور همه اشياء نزد خداوند متعال. علم الهى را مى‌توان به دو صورت تصوير نمود: ١. علم ذاتى؛ ٢. علم فعلى.

ذات خدا به همه امور، عالم است و علم ذاتى او به‌صورت علم اجمالى در عين كشف تفصيلى مى‌باشد كه اجمال آن عين تفصيل است و تفصيل آن عين اجمال. خداوند در مرتبه ذات به همه موجودات حتى قبل از وجود آن‌ها علم دارد. البته اين علم ذاتى به وصف است؛ يعنى به وجود علمى آن‌ها نه به وجود خارجى اشياء. ولى خدا بعد از تحقق موجودات هم يك نوع علم فعلى دارد كه جزء صفات فعل خداوند است؛ يعنى تا مخلوقات موجود نشوند، اين نوع علم تحقق پيدا نمى‌كند. ماند صفت رازقيت خدا كه اگر مخلوق نيازمندى وجود داشته باشد كه خداوند نياز آن را برطرف مى‌كند، در آن صورت صفت رازقيت را مى‌توان انتزاع كرد و به خدا نسبت داد. البته اين تغيير در عناوين علم از جهت تغيير در متعلقات علم است كه از اين تغيير متعلقات، تغيير در ذات الهى لازم نمى‌آيد. مانند آن كه افاضه الهى مستمر است و تغيير گيرنده فيض، مستلزم تغيير در افاضه كننده نيست.

بنابراين، هنگامى كه از ظاهر برخى آيات قرآن، حدوث علم استنباط مى‌شود، منظور حدوث علم فعلى است كه با تحقق وجود آن‌ها متحقق‌

[١] . محمدهادى معرفت، البداء فى القرآن و الحديث، صص ٢٧- ١٧.