معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٦٩ - مفهومشناسى بطن در اصطلاح

ديگر را نيز بر آن‌ها افزوده است.[١] زركشى‌ (م ٧٩٤ ق) در بيان چيستى «ظاهر» و «باطن» قرآن فقط به بيان يك تعريف بسنده كرده و چنين گفته است:

ظاهر قرآن، تلاوت آن و باطن قرآن، فهم و درك آن است.[٢]

با آنكه خطوط كلى در باب ذوبطون بودن آيات قرآن در گام نخست در سخنان پيامبر (ص) و اهل بيت (ع) ترسيم شده و سپس به كتب تفسير و علوم قرآن راه يافته است، اما آنچه موجب توجه دقيق‌تر انديشمندان دينى به مسأله بطون و ارايه تعريفى روشن از آن شده است، مواجهه با دنياى جديد و ظهور و بروز تحولات چشمگير و به تبع آن حاجت‌هاى نو ظهور در عرصه زندگى بشر و به‌دنبال آن نوعى مراجعه متفاوت به آيات قرآن بوده است. اين مواجهه عينى با واقعيت‌هاى جديد در عرصه معرفت و معيشت اهميت بطون را در ذهن انديشمند دينى دو چندان مى‌كند. به همين سبب با مراجعه به آثار انديشمندان قرآن‌پژوه در بيش از يك سده اخير نه تنها به تعريف روشن و قابل فهمى از «بطن» دست مى‌يابيم كه به بسيارى از شاخص‌ها و ضوابط مهم ديگر نيز در همين حوزه نايل مى‌شويم. با عنايت به اين واقعيت است كه استاد محمدهادى معرفت كوشيد تا تعريف روشنى از «بطن» ارائه نمايد و با بيان‌هاى متفاوت به نشان دادن مرزهاى آن با «ظاهر» همت گمارد. وى در اين خصوص مى‌گويد:

مقصود از بطن آيه، مفهوم گسترده و دامنه‌دارى است كه در پس پرده ظهر (يعنى ظاهر، كه در بند خصوصيات مورد نزول است) نهفته است كه تحت شرايطى اين مفهوم وسيع بايستى از بطن آيه استخراج شود.[٣]

وى در جاى ديگر آنگاه كه به بيان معانى تأويل پرداخته، معناى چهارم تأويل را «انتزاع مفهوم عام و گسترده از آيه‌اى كه در مورد خاصى نازل شده است» دانسته و سپس در توضيح بيشتر آن چنين مى‌گويد:

از تأويل به اين معنا، گاهى به «بطن» يعنى معناى ثانوى و پوشيده‌اى كه‌

[١] . ر. ك: جلال‌الدين سيوطى، الاتقان فى علوم القرآن، ج ٢، ص ٢٣٦.

[٢] . ر. ك: بدرالدين الزركشى، البرهان فى علوم القرآن، ج ٢، ص ١٧٠.

[٣] . محمدهادى معرفت، علوم قرآنى، ص ٩١.