معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ١٠٨ - ٧ قاعده ضابطه تأويل

وجود آمد و هر فرقه و گروه براى پشتوانه مذهب خود و يافتن دستاويزى عوام‌پسند، به سراغ قرآن رفته و آياتى را كه تا ديروز محكم بودند با تفسيرهاى خودخواهانه متشابه ساختند. بيشترين آيات متشابهه كه امروزه مطرح است از اين قبيل است:[١]

از اين عبارت استاد معرفت معلوم مى‌شود كه چرا برخى از روشنفكران معاصر به صراحت اعلام مى‌دارند كه همه آيات قرآن، متشابه است؛ براى اينكه وقتى نصوص و آيات قرآنى، صامت پنداشته شوند و تمام معارف بشرى غير دينى به‌عنوان پيش‌فرض بر تفسير معارف دينى تأثير بگذارند، معلوم مى‌شود كه هر آيه‌اى متشابه خواهد بود و آيه محكمى در ميان نخواهد ماند.[٢]

استاد معرفت، صفات الهى مانند: نفى تحير، عرش، استقرا، فوقيت و رؤيت الهى، صفات خبرى مانند يد و وجه و ساق، اراده و اختيار، اضلال يا خذلان، ختم و طبع را به‌عنوان نمونه‌هايى از آيات متشابه توضيح مى‌دهد.[٣]

٧. قاعده ضابطه تأويل‌

تأويل همچون تفسير داراى ضوابطى است و پيام كلى منتزع شده از آيه در صورتى صحيح است كه با اين ضابطه هماهنگ باشد. استاد معرفت ضابطه تأويل را به شرح زير بيان مى‌كند:

در مرحله اول بايد قانون «سبر و تقسيم» در مورد موضوعى كه حكم آيه روى آن رفته اعمال گردد و كاملًا دقت شود تا خصوصياتى را كه در اصل غرض دخالت دارند كشف نماييم. براى اين كار بايد يك يك عواملى كه مى‌تواند در توجه حكم دخالت داشته باشد بررسى شود و عناصر اصلى مشخص و كشف شوند. عناصرى كه اگر حذف شوند، حكم مذكور منتفى مى‌شود. بر اين اساس، مفهومى عام به‌دست خواهد آمد كه نسبت به ظاهر لفظ، جنبه كبرويت دارد و آن چه در ظاهر آيه‌

[١] . محمدهادى معرفت، علوم قرآنى، ص ٢٩٤؛ و نيز محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ٣.

[٢] . ر. ك: عبدالكريم سروش، قبض و بسط تئوريك شريعت.

[٣] . محمدهادى معرفت، علوم قرآنى، صص ٣١٧- ٢٩٥.