معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤٧٣ - ٣ رابطه بداء با پيشگويىهاى انبيا و اولياى الهى

مى‌شود، نه علم ذاتى الهى كه قديم و ازلى است، همواره بوده و خواهد بود.

همچنين استاد دو نوع لوح (لوح محو و اثبات و لوح محفوظ) را بر حسب علم ذاتى و فعلى الهى توجيه مى‌كند:

١. ايشان لوح محو و اثبات را كه در آن فزونى و كاهش و تغيير و تبدل ممكن است و قضا و قدر الهى تابع شرط و عدم مانع است، همان علم فعلى الهى مى‌داند كه با حدوث اشياء حادث مى‌شود:

يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ.[١]

٢. ايشان لوح محفوظ[٢] را كه هيچ‌گاه تغيير نمى‌پذيرد و اگر انسان بر آن دسترسى پيدا كند، بر وقوع حوادث بدون كوچك‌ترين تغييرى مطلع مى‌شود، همان علم ذاتى ازلى الهى مى‌داند.[٣]

بنابراين، اگر كسى به لوح محو و اثبات متصل شود، علم او قابل تغيير و دگرگونى است؛ زيرا علم او فقط علم به مقتضى است، ولى به شرط و مانع آگاهى ندارد. چه بسا انسان با اتصال به اين لوح، وقوع حادثه‌اى را پيش‌بينى كند، ولى به جهت عدم تحقق شرط و وجود مانع، آن حادثه واقع نشود.

از همين‌رو، رواياتى در اين باره وارد شده است كه علم خدا دو علم است:

١. علمى كه احدى از مخلوقات از آن مطلع نيست و ملائكه و انبياى الهى آن را تعليم مى‌دهند كه حتماً واقع مى‌شود و قابل تغيير و دگرگونى نيست.

٢. علمى كه تغيير در آن حاصل مى‌شود:

يقدم منه مايشاء و يوخر منه مايشاء و يثبت مايشاء.[٤]

٣. رابطه بداء با پيشگويى‌هاى انبيا و اولياى الهى‌

قرآن و روايات، پيش‌گويى‌هاى چندى از انبيا و اوليا را نقل مى‌كند كه در آن‌ها بداء صورت گرفته و تحقق پيدا نكرده‌اند. لازمه تحقق بداء در اين‌

[١] . رعد، آيه ٣٩.

[٢] .« بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ* فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ».( بروج، آيات ٢٢- ٢١)

[٣] . محمدهادى معرفت، البداء فى القرآن و الحديث، ص ٢٥.

[٤] . محمد بن يعقوب كلينى، اصول كافى، ج ١، ص ١٤٧.