معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٧٦ - نقش بطون در حيات جاودانه قرآن

منحصر به فرد آيات قرآن نسبت به متون ديگر به سبب داشتن «بطون» افزون به ظاهر است. گرچه متونى كه زاييده ذهن آدميان و يا تجربه عارفانه عارفان راستين است نيز مى‌توانند علاوه بر ظاهر، حامل معانى و معارف باطنى متعددى باشند، اما يكى از تفاوت‌هاى عمده قرآن با اين‌گونه متون در اين است كه قرآن سخن خداوند است كه عالم و محيط بر اسرار آسمان‌ها و زمين است.[١] از اين رو آنچه از معانى و معارف مورد نياز بشر در ژرفاى آيات آن جاى داده شده، همه از سر علم و آگاهى و اراده خداوند حكيم است. درحاليكه متون بشرى به علت محدوديت و ضعف آگاهى صاحبان آن‌ها هرگز از ژرفا و عمقى كه مورد آگاهى و اراده صاحبان آن‌ها باشد، برخوردار نمى‌باشند. اين ويژگى منحصر به قرآن است‌[٢] كه آن را در افقى فراتر از زمان و مكان مى‌نشاند و اجازه نمى‌دهد گرد كهنگى بر رخسار آيات زيباى آن بنشيند.

استاد معرفت (ره) در گام نخست با تمسك به روايات اين باب توجه علاقمندان به ساحت ملكوتى قرآن را به اين ظرفيت ذاتى منحصر به فرد [=بطون‌] جلب مى‌كند و آنگاه به بيان چگونگى جريان يافتن بطون در بستر متحول زمان مى‌پردازد. وى بر اين نكته تأكيد مى‌كند كه اعتقاد به بطون نخستين نتيجه‌اش اين است كه مفسر را از توقف و جمود بر ظاهر آيات باز داشته و ذهن او را متوجه معارف و مفاهيم بسيارى كه در پشت پرده ظاهر نهفته است مى‌كند.[٣] دليل اينكه پيامبر اسلام (ص) براى نخستين بار مسلمانان را به ذو بطون بودن قرآن توجه داده، اين بوده است كه آنان را از توقف در ظاهر باز داشته و به تدبر و ژرف‌انديشى در اعماق كلام الهى رهنمون شود. وى مى‌گويد:

پيغمبر (ص) از روز اول متوجه اين نكته بود و خواست امتش را متوجه بكند كه خوب قرآن بر شما عرضه شد و به‌عنوان پند و اندرز، بسيارى از مطالب را براى شما گفت، شما هم فهميديد، اما اين تنها ظاهر سطحى‌

[١] . ر. ك: فرقان، آيه ٦.

[٢] . ر. ك: تفسير و مفسران، ج ١، ص ١٠٠.

[٣] . ر. ك: فصلنامه پژوهش‌هاى قرآنى، شماره ٢١ و ٢٢، ص ٢٨٠.