معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٧٠ - مفهومشناسى بطن در اصطلاح

از ظاهر آيه به‌دست نمى‌آيد هم تعبير شده است، در مقابل «ظهر» يعنى معناى اوليه‌اى كه ظاهر آيه برحسب وضع و كاربرد، آن معنا را مى‌فهماند.[١]

استاد معرفت در موضع ديگرى علاوه بر ارايه تعريف فوق به‌صورت وسيع و جامعى درباره آن بحث مى‌كند.[٢]

پيش از وى، علامه‌ طباطبايى‌ (قدس سره) در بيان چيستى بطن تعريف مشابهى ارائه كرده است، وى مى‌گويد:

بطن معناى نهفته در زير ظاهر است، چه آن معنى يكى باشد يا بيشتر، نزديك به معنى ظاهرى باشد يا دور از آن.[٣]

برخى ديگر از انديشمندان معاصر نيز در مفهوم‌شناسى اصطلاحى «بطن» تعريفى مشابه تعريف فوق ارائه كرده‌اند.[٤]

بر اساس آنچه در بيان قرآن‌پژوهان معاصر در مقايسه ميان «ظهر» و «بطن» مشاهده مى‌شود و در اساس بر روايات اين باب نيز مبتنى مى‌باشد، مى‌توان بيان زير را تعريف اصطلاحى دو واژه مذكور به شمار آورد:

«ظهر» قرآن عبارت است از لايه آشكار و معانى ظاهرى آيات كه براى آشنايان به زبان، لغت و اسلوب كلام عرب قابل دسترسى مى‌باشد و «بطن» قرآن عبارت است از لايه (يا لايه‌هاى) پنهان و ناپيداى آيات كه آشنايى با زبان، لغت و اسلوب كلام عرب به تنهايى براى نيل به آن كافى نيست، بلكه دستيابى به آن، به‌طور ضرورى در گرو ژرفكاوى، تدبر و تعقل مستمر در معارف و مفاهيم قرآن و رعايت برخى ضوابط و شرايط ديگر، علاوه بر آشنايى با زبان و لغت عرب است.

[١] . تفسير و مفسران، ج ١، ص ٢٥.

[٢] . ر. ك: محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ٣، صص ٣٠- ٢٨؛ فصلنامه پژوهش‌هاى قرآنى، شماره ٢١ و ٢٢( بهار و تابستان ١٣٧٩)، صص ٢٩٥- ٢٧٢، تحت عنوان: گفت‌وگو با استاد معرفت.

[٣] . سيدمحمدحسين طباطبايى، الميزان فى تفسير القرآن، ج ٣، ص ٧٤.

[٤] . ر. ك: محمدحسين ذهبى، التفسير و المفسرون، ج ٢، صص ٣٥٨- ٣٥٧؛ محمد عبدالعظيم الزرقانى، مناهل العرفان فى علوم القرآن، ص ٤٣٩.