معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٠٣ - مفهومشناسى نسخ

مقدمه‌

با توجه به تطوّر فكرى علّامه معرفت در مورد نسخ و براى روشن شدن مطلب ضرورى است كه معانى و اقسام نسخ و ديدگاه‌هاى صاحب‌نظران را در اين مورد به‌صورت اجمالى بيان كنيم؛ سپس به‌صورت مبسوط به معنا و موارد نسخ مشروط بپردازيم.

مفهوم‌شناسى نسخ‌

نسخ در لغت به معناى «از ميان برداشتن و ابطال امر موجود»[١] و «جايگزين كردن چيزى به جاى چيز ديگر است كه به دنبال آن مى‌آيد.»[٢]

نسخ را در اصطلاح اين گونه تعريف كرده‌اند:

ابن حزم‌ (م ٤٥٦ ق):

نسخ بيان پايان زمان امر اول در چيزهايى است كه تكرار نمى‌شود.[٣]

شاطبى‌ (م ٧٩٠ ق):

نسخ برداشتن حكم شرعى با دليل شرعى ديگر است كه پس از حكم اول صادر شده باشد.[٤]

علامه‌ طباطبايى‌:

نسخ آشكار كردن پايان مدت حكم است.[٥]

مرحوم علامه معرفت نسخ را اين گونه تعريف مى‌كنند:

رفع قانون سابق- كه بر حسب ظاهر اقتضاى دوام دارد- به وسيله قانون بعدى، به‌صورتى كه اجتماع آن دو با هم ممكن نباشد. كه اين عدم امكان اجتماع ذاتى است در هنگامى كه تنافى بين آن‌ها روشن باشد يا عدم امكان اجتماع به خاطر دليل خاص مثل اجماع و نص صريح است.[٦]

[١] . زبيدى، تاج العروس، ج ٤، ص ٣١٩.

[٢] . راغب اصفهانى، مفردات، ص ٤٩٠؛ محمد بن مكرم ابن‌منظور، لسان العرب، ج ٣، ص ٦١.

[٣] . الاحكام فى اصول الاحكام، ج ١، ص ٤٦٣.

[٤] . الموافقات، ج ٣، ص ٩٥.

[٥] . سيدمحمدحسين طباطبايى، الميزان فى تفسير القرآن، ج ١، ص ٢٤٩.

[٦] . محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ٢، ص ٢٧٤.