معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٠٢ - چكيده

(جلد دوم) مسأله نسخ را به‌صورت مفصل مورد بررسى قرار داده و حقيقت نسخ، اقسام نسخ و شرايط و شبهات نسخ و موارد آن را بيان كرده است. ايشان در نهايت هفت مورد نسخ آيات قرآن را پذيرفته‌اند.[١] يعنى: «آيه نجوى، آيه عدد مقاتلين، آيه الامتاع الى الحول، آيه التوراتْ بالايمان، آيات الصفح، آيات المعاهده، تدريجى بودن تشريع قتال». ولى در اواخر عمر در گفتارهاى شفاهى و مقالات جديد[٢] در همان موارد نيز تشكيك مى‌كردند، و فقط نسخ مشروط را مى‌پذيرفتند.

ايشان در كتاب‌ شبهات و ردود مثال‌ها و موارد متعددى از نسخ مشروط را بيان كرده‌اند، از جمله: مسأله ضرب زنان (فاضربوهن)، برده‌دارى، و به نوعى مسأله تعدد زوجات را از همين قبيل شمرده‌اند.[٣]

در مقالات منتشر نشده، آيات صفح‌[٤] را كه مسلمانان را به در گذشتن از كفار و مشركان فرا مى‌خواند، از نوع نسخ مشروط مى‌دانند؛ چون آيات صفح در مكه و در حال ضعف مسلمانان نازل شده كه به وسيله آيات قتال كه در مدينه نازل شده، نسخ تدريجى شده است.[٥]

بر اساس نسخ مشروط، هر كدام از اين احكام مخصوص شرايط و ظرف زمانى خاصى است كه اگر همان شرايط تكرار شود، حكم قبلى باز مى‌گردد. پس در حقيقت نسخ مشروط، نسخ اصطلاحى نيست.

كليد واژه‌ها: نسخ، نسخ تمهيدى، نسخ مشروط، نسخ تدريجى، تخصيص، تقييد، معرفت.

[١] . ر. ك: محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ٢، ص ٣٠٠ به بعد.

[٢] . از جمله در مقاله« نسخ» كه براى دانشنامه قرآن‌شناسى نوشته‌اند، و نگارنده ديده است. اين مقاله به زودى در ضمن دانشنامه مذكور منتشر مى‌شود.

[٣] . ر. ك: محمدهادى معرفت، شبهات و ردود، ص ١٤٩ به بعد.

[٤] . مثل: مزمل، آيه ١٠، حجر، آيه ٨٥، هود، آيات ١١٢ و ١١٥، زخرف، آيه ٨٩ و ...

[٥] . اين مطلب در مقاله« نسخ» استاد آمده است كه براى دانشنامه قرآن‌شناسى نوشته‌اند.