معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٧٨ - نقش بطون در حيات جاودانه قرآن

ظاهر آيه، يعنى لايه‌هاى زيرين و نا آشكار آن نهفته است. اينكه مفسر چگونه و با چه ابزارى توفيق نيل به لايه‌هاى پنهان آيات را خواهد يافت، بحث ديگرى است كه در ادامه همين نوشتار خواهد آمد.

مسأله بسيار دقيقى كه نبايد از آن غافل شد، توجه به چگونگى نقش بطون در جاودانگى قرآن در بستر متحول زمان است. به عبارت روشن‌تر، بطون نهفته در وراى ظاهر آيات چگونه با واقعيت‌هاى سارى و جارى در متن زندگى بشر مرتبط مى‌شوند و پرتو خود را بر نيازهاى متحول عصرها و نسل‌ها مى‌گسترانند؟

توجه به اين مسأله ظريف در آثار استاد معرفت (ره) به روشنى نمايان است. وى با تمسك به روايات رسيده در همين خصوص به حل مسأله مى‌پردازد.[١] روايت زير نمونه‌اى از اين دست روايات است كه دقايق فراوانى را در حل مسأله مورد بحث عرضه مى‌كند:

... عن فُضيل ابن يسار، قال: سألتُ اباجعفرٍ (ع) عَن هذهِ الرّواية «ما مِن القرآنِ آيةٌ الّا وَ لَها ظَهْرٌ و بَطنُ»، فقال (ع): ظهرهُ تنزيلُهُ و بَطنُهُ تأويلُه، مِنهُ ما قَد مضي، و مِنهُ ما لم يَكُن، يجري كما يجري الشَّمسُ وَ القمر، ...[٢]

فضيل ابن يسار گفت: از امام‌ باقر (ع) درباره اين روايت سؤال كردم: «هيچ آيه‌اى از قرآن نيست مگر آنكه ظاهر و باطنى دارد»، امام (ع) در پاسخ فرمود: ظاهر قرآن همان نزول آن و باطن آن تأويل آن است، برخى از قرآن تحقق يافته و برخى هنوز تحقق نيافته است، قرآن همانند خورشيد و ماه درحال جريان و پرتوافشانى است.

بر اساس اين روايت، آنچه آيات قرآن را در متن زندگى مخاطبان عصر نزول به جريان درآورده، همان ظاهر آيات است كه با قراين حالى و مقالى و شواهد عينى و شناخته شده براى مخاطبان آن عصر همراه بوده است، اما آنچه همين آيات را در فضاى معرفت و معيشت مخاطبان قرآن در عصرها و

[١] . ر. ك: فصلنامه پژوهش‌هاى قرآنى، شماره ٢١ و ٢٢، صص ٢٨٣- ٢٨١؛ همچنين: محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ٣، صص ٢٩- ٢٨؛ تفسير و مفسران، ج ١، ص ٩٩.

[٢] . محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج ٨٩، ص ٩٧.