معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٩٨ - آياتالأحكام يا أحكامالآيات؟

ولى در تفسير موضوعى، تفسير يك يا چند موضوع درون قرآنى يا برون قرآنى موضوع بحث مفسر مى‌باشد. وى سعى دارد براى رسيدن به ديدگاه نهايى قرآن، آن را مورد كنكاش قرار دهد.

در نتيجه مى‌توان گفت: تفسير آيات‌الأحكام به لحاظ منهج، تفسير اجتهادى است. گرچه از جهتى از شيوه تفسير قرآن به قرآن، و تفسير قرآن به روايت نيز استفاده مى‌شود. به لحاظ اتجاه، تفسير فقهى است. به لحاظ اسلوب، از يك جهت تفسير موضوعى، و از جهت ديگر تفسير ترتيبى است. يعنى تمام آيات فقهى به‌عنوان موضوع عام، و آيات مربوط به عناوين محدودتر چون: نماز، حج، جهاد و غيره به‌عنوان موضوع خاص تلقى مى‌شود. تفسير اين دسته از آيات ممكن است به ترتيب آيه‌ها و چينش سوره‌هاى قرآن باشد. از سوى ديگر تفسير آيات‌الاحكام از زاويه تبيين احكام فقهى، جزيى از دانش فقه است، ليكن نه فقه محض. از سوى ديگر، تبيين آيات قرآن، بخشى از دانش تفسير است اما نه تفسير صرف. از اين رو مى‌توان گفت تفسير آيات‌الاحكام مجمع هر دو دانش است و براى تحقق آن، مبانى و اصول هر دو علم لازم است.

به نظر مى‌رسد موضوعى بودن اين بحث بر ترتيبى بودن آن رجحان دارد، چنان‌كه استاد معرفت نيز به اين موضوع اشارت دارد و مى‌گويد:

تفسير فقهى يا آيات الاحكام، تفاسيرى است كه متعرض آيات متعلقه به احكام تكليفى و وضعى مربوط به تكاليف شده است، و از اين جهت از سنخ تفسير موضوعى است كه به بُعدى از جوانب قرآن پرداخته است.[١]

آيات‌الأحكام يا أحكام‌الآيات؟

اصطلاح ديگرى به نام «احكام‌الآيات» در كنار عنوان «آيات‌الأحكام» وجود دارد كه متضمن احكامى چون حرمت مسّ آيات، وجوب سجده به هنگام شنيدن آيات سجده، جزئيت بسمله، و جز آن است. اين مسائل گرچه به قرآن‌

[١] . محمدهادى معرفت، التفسير و المفسرون، ج ٢، ص ٣٥٥.