اعجاز مطرح شده است.[١] جناب استاد آيت‌الله معرفت رحمت‌الله عليه نيز در اين باره در بحث اعجاز قرآن در جلد پنجم‌ التمهيد بحث فرموده‌اند و نيز مباحث تفسيرى كه مفسران ذيل آيات مربوط به جامعيت قرآن آورده‌اند؛[٢] اين مسأله، به‌ويژه بحث از روش‌ها و توانايى متون دينى در تعيين قلمرو قرآن، براى عصر و نسل امروز ما، در سايه ارتباط فرهنگى با جوامع علمى ديگر، ضرورت بيشترى يافته است. شايد علت آن باشد كه مسأله قلمرو دين به‌طور عام و قلمرو وحى به‌عنوان منبع اصلى دين به‌طور خاص كه اكنون مطرح است، بيشتر براى حل تعارض علم و دين و نيز عقل و وحى مى‌باشد و اين مسأله بدين صورت، در جوامع اسلامى بر خلاف جوامع ديگر اديان الهى،[٣] چندان مطرح نبوده است؛ زيرا از طرفى دين اسلام و منابع آن به‌ويژه قرآن جامع بوده و مشوّق استفاده از عقل و علم است و عقل و شرع را مكمّل‌

[١] . ر. ك: جلال‌الدين عبدالرحمان بن ابى بكر السيوطى، معترك الاقتران فى اعجاز القرآن، صص ١٦- ١٢؛ محمد حسين الطباطبايى، شيعه در اسلام، ج ١، صص ٦٠- ٥٩.

[٢] . ر. ك: ابوطاهر يعقوب فيروزآبادى، تنوير المقباس عن تفسير ابن عباس، ص، ٢٢٩، محمد بن حسن الشيخ الطوسى، التبيان فى تفسير القرآن، ج ٤، ص ٢٤٤ و ج ٦، ص ٢٠٩،. محمد بن جرير الطبرى، جامع البيان فى تفسير القرآن، ج ١٤، ص ٩٠، ابى على الفضل بن الحسن الطبرسى، مجمع البيان، ج ٢، صص ٣٥٣ و ٦- ٥، ص ٥٨٦، جلال‌الدين سيوطى، الاتقان فى علوم القرآن، ج ٤، نوع ٦٥، ص ٣٣. ابوحامد الغزالى، جواهر القرآن، ص ٨.، محمود بن محمد بن محمد ابوحيّان الاندلسى، بحرالمحيط فى التفسير، ج ٦، ص ٥٨٢، محمد محمد بن محمد الزمخشرى، الكشاف فى تفسير القرآن، ج ٢، صص ٣١- ٢١، ٤٨١ و ٥١٦، محى‌الدين عربى، رحمة من الرحمن فى تفسير و اشارات القرآن، ج ٢، صص ٧٨- ٧٧،

[٣] . بحث از قلمرو متون وحيانى، در ميان انديشمندان غير مسلمان كه در پى يافتن رابطه عقل و وحى و نيز راه حل تعارض آن‌ها مطرح شده، قدمت بيشترى دارد. برخى بحث از رابطه علم و دين را از عميق‌ترين و مشهورترين مباحث تاريخ تفكّر بشرى دانسته و پيشينه آن را، دو هزار سال شمرده‌اند( ر. ك: آ. ج. آربرى، عقل و وحى از نظر متفكران اسلامى، ص ٣.) به اعتقاد برخى مسأله تعارض دانش بشرى و دين در غرب، قبل از اسلام مطرح بوده و فيلون اسكندرى يهودى( ٣٠ پ. م- ٥٠ ميلادى) تلاش كرده تا بين فلسفه و يهوديّت هماهنگى برقرار كند.( ابوالفضل عزتى، رابطه دين و فلسفه، ص ٢٦.) از جمله راه‌هاى حل تعارض بين عقل و وحى در غرب، تشكيك در پيش‌فرض‌هاى تعارض، از طريق تفكيك بين قلمرو آن‌ها است.( اتين ژيلسون، عقل و وحى در قرون وسطى، صص ٦٢- ٦١.)