معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤١٩ - قلمرو اقتصاد از منظر آيتالله معرفت

سيستم اقتصادى را بر اساس مبانى كشف شده، طراحى و پياده كرد؟

استاد در اين باره چنين مى‌گويد:

هر اقتصادى داراى مبانى و سيستم است. اسلام هم، مبانى اقتصادى دارد، ولى نه بدين معنا كه سيستم خاص (طرح و برنامه ثابت براى همه زمان‌ها و مكان‌ها) ارائه داده باشد. زيرا سيستم اقتصادى هر نظامى بايد با تكيه بر مبانى و با توجه به شرايط زمان و مكان باشد، نمى‌شود يك برنامه ثابت و خاص را براى همه زمان‌ها و مكان‌ها ارائه نمود ... اسلام در هر بُعدى از ابعاد زندگى، اعم از اقتصاد و غيراقتصاد، مبانى را ارائه داده است. اين مبانى در بُعد اقتصاد بايد جمع‌آورى گردد، آن‌گاه بايد متخصّصان سيستمى بر همان اساس طراحى كنند ... مبانى، اصول كلّى است كه تابع شرايط زمان و مكان نيست؛ مثل اين كه «درآمد بايد مشروع و در چهارچوب تعيين شده از طرف شرع باشد» و «مصرف نبايد به حدّ اسراف و تبذير برسد.» اما سيستم، طرح و برنامه بر اساس شرايط و زمان است كه نبايد در تعارض و مخالف مبانى اسلامى باشد ....

اسلام در باب معاملات، در حدّ تعديل (كم يا زياد كردن برخى شروط معامله) نظر دارد. اسلام معامله‌اى را اعتبار و ايجاد نكرد، بلكه تمام معاملات را خود عرف اعتبار و ايجاد كرد. اگر معامله‌اى با مبانى اسلام مخالف باشد، اسلام آن را نهى مى‌كند.[١]

اين گونه نگاه به آموزه‌هاى اقتصاد اسلامى نوع انتظار ما را در استنباط آموزه‌هاى اقتصاد اسلامى از قرآن مشخص مى‌كند. يعنى تنها در كشف مبانى بايد از قرآن استفاده كنيم، اما در كشف سيستم اقتصادى هيچ نيازى به مراجعه به قرآن نيست.

گرچه در كلام استاد تعريف اجمالى از مبانى و سيستم ارائه شده است اما بحث در باره اقتصاد اسلامى و ابعاد آن بدون تصوير روشن از قلمرو آموزه‌هاى اقتصاد اسلامى غيرمنطقى و ممكن است به نتايج روشنى نرسد، بنابراين، ابتدا درباره آموزه‌هاى اقتصاد اسلامى مطالب لازم بيان شده و سپس مباحث دنبال مى‌شود.

[١] . همان، صص ٢٨٨- ٢٨٦.