معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤٣٥ - تفسير مادىگرايانه از سعادت و لذت

تلقى نمايند.[١]

چرا نظام سرمايه‌دارى انسان را اين گونه معرفى مى‌كند؟

به نظر مى‌رسد علت اصلى انحراف نظام سرمايه‌دارى در معرفى انسان آن است كه آخرت و نعمت‌هاى گسترده، بى‌پايان و بى‌بديل آن از كانون توجه فلاسفه نظام سرمايه‌دارى مغفول مانده است؛ در نتيجه، آن‌ها تفسير نابجايى از سود و زيان ارائه دادند و در تحليل رفتارهاى عقلايى در عرصه اقتصادى به انحراف رفتند. لذا لازم است در ادامه، تفسير سود و لذت و زيان و الم از ديدگاه نظام سرمايه‌دارى و اسلام بيان شود و تأثير تفاوت اين دو ديدگاه نيز در انگيزه و نيز در نوع رفتارهاى اقتصادى مشخص شود.

تفسير مادى‌گرايانه از سعادت و لذّت‌

بر اساس ديدگاه نظام سرمايه‌دارى، مقصود از لذت و ألم، تماماً لذت و ألم دنيايى است. همين لذت و ألم مادى را حاكم بر تمام رفتارهاى اقتصادى افراد مى‌دانند. فردريك كاپلستون‌ درباره اصالت لذت بنتامى چنين اظهار مى‌دارد:

طبيعت، انسان را تحت سلطه دو خداوندگار مقتدر قرار داده است: لذت و ألم .... اينان بر همه اعمال و اقوال و انديشه‌هاى ما حاكمند .... لذت و ألم همان چيزهايى هستند كه هر كس احساسشان مى‌كند.[٢]

بر پايه اين ديدگاه، نيك و بد چيزى جز همين لذت و رنج دنيايى نيست؛ هر رفتارى منشأ لذت دنيايى باشد، نيك شمرده مى‌شود و هر رفتارى كه باعث رنج دنيايى شود، بد است. جان لاك‌ مى‌گويد:

نيك آن است كه به ايجاد يا افزودن لذّت در ذهن يا تن يا به كاستن رنج مى‌گرايد؛ در حالى كه بد آن است كه به ايجاد يا افزودن رنج يا كاستن لذت ميل دارد.[٣]

كينز در ترسيم انگيزه‌هاى حاكم در نظام سرمايه‌دارى بر فعاليت‌هاى اقتصادى و نيز نيك و بد از ديدگاه اين نظام مى‌نويسد:

حداقل تا يك‌صد سال ديگر، بايد هم به خود و هم به ديگران چنين وانمود كنيم كه نيكو، بد و بد، نيكو است؛ زيرا بد مفيد است و نيكو

[١] . همان، ص ٤٠٥.

[٢] . فردريك كاپلستون، تاريخ فلسفه، ص ٤٤.

[٣] . همان، ج ٥، ص ١٤١.