معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٦٥ - روايات ناسخ و منسوخ

الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها ارتباط كامل دارد.[١]

نيز آورده‌اند كه آيه‌ وَ إِذا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لا يَرْكَعُونَ‌[٢] درباره ثقيف نازل شد. زمانى كه رسول خدا (ص) به آنان دستور داد، نماز برگزار كنند، آنان گفتند كه ما ركوع نمى‌كنيم؛ چون آن براى ما ننگ است. آيت‌الله معرفت مى‌نويسد: سيما و سياق آيه ناظر به مكذبين است كه عبارت از مشركان عرب بودند و معنا ندارد جاى اين آيه در اين سوره تا سال‌هاى آخر هجرت خالى باشد و بعد تكميل شود؛ چون اين در فصاحت اين سوره خلل وارد مى‌سازد و نظم منسجم آن را مختل مى‌كند.[٣]

ملاحظه مباحث مكى و مدنى آيت‌الله معرفت نشان مى‌دهد كه او هيچ يك از آيات مستثنا را نمى‌پذيرد و بر اين نظر است كه هيچ آيه مكى در سوره مدنى و هيچ آيه مدنى در سوره مكى وجود ندارد. نهايت اين است كه در مواردى مثل آيه‌ وَ آتِ ذَا الْقُرْبى‌ حَقَّهُ‌[٤] احتمال مى‌دهد كه تعدد نزول داشته باشد. يك بار در مكه نازل و بار ديگر براى يادآورى به پيامبر (ص) در مدينه نازل شده باشد.[٥] اما اين احتمال نيز بدون دليل است و ما هيچ نقلى نداريم كه آيه يا سوره‌اى به‌طور متعدد نازل شده باشد. تعدد نزول توجيهى است كه مفسران براى سازگارى روايات متعارض اسباب نزول اظهار كرده‌اند. به علاوه اين توجيه مستلزم فروكاستن شأن پيامبر اسلام (ص) است. مگر آن حضرت از هوش كافى براى جرى و تطبيق آيات قرآن بى‌بهره بود كه لازم باشد خداوند براى هر مورد و مصداقى، آيات قرآن را به‌طور مكرر نازل كند؟

روايات ناسخ و منسوخ‌

از ديگر منابع تاريخ‌گذارى قرآن، روايات ناسخ و منسوخ است. نسخ به‌

[١] . رك: محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ١، ص ١٨٥.

[٢] . مرسلات، آيه ٥.

[٣] . رك: محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ١، ص ٢٢٢.

[٤] . اسراء، آيه ٢٦.

[٥] . رك: محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ١، صص ١٨٨- ١٨٧.