معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٥٨ - روايات اسباب نزول

چنان، نقلى از پيامبر (ص) نرسيده است.[١] آيت‌الله معرفت نيز با نقل اقوال اين دانشمندان، موافقت خود را با ديدگاه آنان نشان داده است.[٢]

روايات اسباب نزول‌

منبع ديگرى كه براى تاريخ‌گذارى قرآن مورد بهره‌بردارى است، روايات اسباب نزول است. آيت‌الله معرفت سبب نزول را عبارت از مشكلى دانسته كه آيه براى حل آن نازل شده است؛ اعم از اين كه اين مشكل عبارت از حادثه‌اى باشد كه ابهامى درباره آن باشد يا سؤالى باشد كه پاسخ درست آن روشن نباشد يا واقعه‌اى باشد كه راه بيرون‌رفت از آن گم باشد. به تعبير ديگر، سبب نزول عبارت است از عاملى كه موجب شده است آيه درباره آن نازل شود.[٣]

ترديدى نمى‌توان داشت كه عاملى مى‌تواند سبب نزول آيه باشد كه مقارن نزول آيه وقوع پيدا كرده باشد. به همين رو آيت‌الله معرفت ميان سبب نزول و شأن نزول تفاوت قائل شده است. او گفته است: سبب نزول عاملى است كه در وقت نزول آيه حضور داشته است؛ اما شأن نزول اعم از آن است و لذا عاملى را كه مربوط به گذشته است، در بر مى‌گيرد. به نظر او «شأن نزول» مشكلى است كه آيه در حل يا توضيح آن يا عبرت‌گيرى از آن نازل شده است؛ اعم از اين كه آن مشكل در وقت نزول آيه حضور داشته باشد (سبب نزول) يا حضور نداشته باشد؛ نظير داستان‌هاى اقوام و پيامبران گذشته.[٤]

به نظر مى‌رسد، بايد سبب نزول را اعم از رخدادهاى خاص و مقطعى در نظر گرفت و شامل مقتضيات و شرايط عامى نيز كه موجب نزول آيات قرآن شده‌اند، دانست. به واقع هر عاملى كه موجب شده است، قرآن كريم به‌طور يك‌جا نازل نشود؛ بلكه به تدريج طى ٢٣ سال دوره رسالت پيامبر اسلام (ص) نزول يابد، سبب نزول است؛ چه آن رخدادهاى خاص و مقطعى باشد يا

[١] . همان.

[٢] . رك: محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ١، صص ١٣٣- ١٣٢.

[٣] . رك: همان، ص ٢٥٤.

[٤] . رك: همان.