معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٩٣ - مفهوم آياتالأحكام

از حكم تخييرى، اباحه مى‌باشد. بسا بتوان حكم را اين‌گونه تعريف كرد و گفت: «حكم عبارت است از: انشاى يك امر تكليفى يا وضعى از سوى شارع، به‌طورى كه اقتضا يا رخصت در انجام يا ترك آن را داشته باشد، و يا اثرى بر آن مترتب باشد». قيد اخير به احكام وضعى اشاره دارد.

مفهوم آيات‌الأحكام‌

فقه و يا احكام فقهى بخشى از محتواى قرآن كريم است كه با توجه به نقش محورى آن در تحديد موضوع مى‌بايست آن را تعريف كرد. البته مفسرانِ فقه‌القرآن در اين زمينه سخن نگفته‌اند، چرا كه وصول به معنى مورد نظر، با رجوع به عرف قرآنى و تبادر روشن مى‌شود. ليكن امروزيان تعريف‌هايى را ارائه كرده‌اند، از جمله اينكه:

آيات الأحكام، آياتى است كه فقها براى استنباط حكم شرعى به كار مى‌گيرند.[١]

بعضى آيات الأحكام را اين‌گونه تعريف كرده‌اند:

آيات الأحكام، آياتى است كه متضمن احكام فقهى متعلق به مصالح دنيا و آخرت مردم باشد.[٢]

بسا در عبارت روشن‌تر گفته شود: «آيات الاحكام، آيات مشتمل بر احكام شرعى اسلام است». با قيد آيات، احكام شرعى مستنبط از دليل روايى محض از مدار بحث خارج مى‌شود، و با قيد احكام، مجموعه مباحث اعتقادى، و برخى از مباحث اخلاقى، بيرون از حوزه احكام القرآن خواهد بود.

در تعريف آيات الاحكام نكاتى چند وجود دارد:

١. آيات الاحكام وظايف و تكاليف پيامبر (ص) كه در قرآن آمده است را نيز شامل مى‌شود. زيرا در اين‌گونه آيات، بحث از اختصاص و عدم اختصاص، و يا وجوب و استحباب آن براى ديگر مكلفان به ميان مى‌آيد.

٢. با توجه به اين كه قرآن كتاب آسمانى مسلمانان است، آياتى كه در مقام‌

[١] . موسوعة الفقه الاسلامى، ج ٢، ص ٣٧.

[٢] . محمدحسين ذهبى، التفسير و المفسرون، ج ٢، ص ٣١٩.