معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤٠٦ - وضعيت نسخ در آيات فقهى

١. البته ايشان به هنگام تدوين كتاب‌ التمهيد فى علوم القرآن‌ تنها به بيان سه قسم، و نقد و بررسى قسم اول پرداخته بودند و پس از آن قسم چهارم را بدان افزودند.

٢. دانشمندان علوم قرآنى و مفسران شيعه از اين چهار قسم، تنها قسم دوم را مى‌پذيرند.[١] آن‌ها قسم اول و سوم را مستلزم تحريف مى‌دانند.

٣. قرآن‌پژوهان و مفسران اهل‌سنت هر سه قسم نخست را قبول دارند[٢] و به توجيه و تأويل فقرات وارده و محذوفه پرداخته‌اند.

٤. استاد معرفت افزون بر قسم دوم، قسم چهارم را نيز مى‌پذيرد. ايشان مصداق قسم اخير را همه آيات صفح كه درباره گذشت از مشركان است مى‌داند و بر اين عقيده است كه اين آيات در دوران ضعف مسلمانان در مكه نازل شده است. بعد از آن در مدينه و دوران قدرت و شوكت مسلمانان دستور برخورد مناسب با تعرض بر مشركان و اهل كتاب صادر شد و آيات صفح منسوخ گرديد. اين دو قبيل احكام صادره كه وفق شرايط متفاوت بوده، طبق شرايط خاص خود قابل اعاده و تكرار است.[٣]

٥. استاد معرفت به هنگام تدوين‌ التمهيد با ديگر دانشمندان در كميت آيات منسوخ اختلاف نظر داشت و نسخ در آيات قرآن را پذيرفته بود. او تعداد هشت آيه را به‌عنوان آيات منسوخ همراه با ناسخ آن بيان كرده است.[٤]

٦. با ظهور تبدل رأى كه براى ايشان حاصل شد و با اين اساس كه منظور از نسخ در صدر نخستين تقييد و تخصيص است، رويكرد انكار نسخ در آيات‌

[١] . از جمله: فضل بن حسن طبرسى، مجمع البيان، ج ٩، ص ٤١٧؛ سيدابوالقاسم خوئى، البيان فى تفسير القرآن، ص ٣٧٣، سيدمحمدحسين طباطبايى، الميزان فى تفسير القرآن، ج ١٩، ص ١٨٩.

[٢] . صحيح مسلم، ج ٢، صص ١٠٧٥ و ١٣١٧. موطأ، مالك بن انس، ج ٢، ص ٦٠٨؛ بدرالدين الزركشى، البرهان فى علوم القرآن، ج ٢، ص ٣٢ و ٣٥. جلال‌الدين سيوطى، الاتقان فى علوم القرآن، ج ٢، ص ٥٨. محمد عبدالعظيم الزرقانى، مناهل العرفان فى علوم القرآن، ج ١، ص ١٢٥. و ج ٢، ص ١٥٨.

[٣] . بينات، سال ١٣٨٥، ش ٤٤، ص ١٠٢.

[٤] . محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، جج ٢، ص ٣٠٠.