معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٢٤ - مسلمانان و تاريخگذارى قرآن

اين است كه با تاريخ‌گذارى آيات و سوره‌هاى قرآن مى‌توان تاريخ و سيره نبوى را از طريق قرآن شناخت. آشكار است كه بيشتر سوره‌هاى قرآن كمابيش به‌طور عام يا خاص سير دعوت پيامبر اسلام (ص) را گزارش مى‌كنند؛ به‌طورى كه حتى اگر سوره‌هاى قرآن به تنهايى به ترتيب نزول مرتب شود، سير دعوت و سيره پيامبر اسلام (ص) را نشان مى‌دهد.[١]

مسلمانان و تاريخ‌گذارى قرآن‌

چنان مى‌نمايد كه تاريخ‌گذارى قرآن براى اولين‌بار از سوى صحابه و تابعان صورت گرفت. آنان با آشنايى كه به اسباب و ترتيب نزول قرآن داشتند، مكى و مدنى آيات قرآن را مشخص كردند و از اين رهگذر، تاريخ‌گذارى دو دوره‌اى قرآن را- كه عبارت از تقسيم آيات و سور قرآن به مكى و مدنى است- شكل دادند. البته ناگفته نماند كه ما با عنوان روايت مكى و مدنى بيش از دو روايت نداريم كه آن دو هم ناظر به معيار زمان يعنى هجرت به مدينه نيست. همان‌طور كه آيت‌الله معرفت نشان داده‌اند، قريب به تمام مكى و مدنى‌هاى قرآن از روايت اسباب نزول و ترتيب نزول اقتباس شده‌اند.[٢]

اين روايات طى قرون متمادى در كتاب‌هاى تاريخى و تفسيرى و علوم قرآنى نقل مى‌شد، بدون اين كه درباره آن‌ها تحليل و نقدى انجام شود. در حدود اواسط قرن سيزدهم هجرى قمرى بود كه اين روايات- به‌ويژه روايات ترتيب نزول- مورد توجه دانشمندان اسلامى قرار گرفت. آغاز اين توجه زمانى بود كه به سال ١٢٩٦ ش/ ١٣٣٧ ق مى‌خواستند در مصر مصحفى به چاپ برسانند. آنان تصميم گرفته بودند كه در صدر هر سوره قرآن، ترتيب نزول و مكى و مدنى بودن آن ثبت كنند. وقتى اين مصحف چاپ شد، برخى از دانشمندان سنّى به سيره‌نويسى يا تفسيرنگارى به ترتيب نزول روى آوردند.

[١] . ر. ك: سيدمحمدحسين طباطبايى، الميزان فى تفسير القرآن، ج ١٣، ص ٢٣٥، فارسى، پيامبرى و انقلاب، ص ١٨.

[٢] . ر. ك: محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ١، ص ١٣٢ به بعد.