معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٨٤ - ضوابط راهيابى صحيح به بطون قرآن

ضوابط راهيابى صحيح به بطون قرآن‌

طرح نظريه بطون، به‌صورت طبيعى مى‌تواند زمينه‌ساز نوعى تفسير به رأى و تحميل ديدگاه‌هاى ناصواب بر آيات قرآن باشد. به منظور جلوگيرى از چنين نتيجه‌گيرى غلطى، انديشمندانى كه به طرح و تقويت اين نظريه پرداخته‌اند سعى كرده‌اند در كنار طرح آن ديدگاه، بر ضوابط و قواعدى كه راهيابى صحيح و روشمند به بطون آيات را ممكن مى‌سازند نيز تصريح و تأكيد ورزند. در ميان انديشمندان قرآنى، دقت و ظرافتى كه استاد معرفت در اين خصوص مبذول داشته‌اند، منحصر به شخص ايشان است. وى براى راهيابى روشمند به بطون به طرح دو ضابطه اصلى پرداخته‌اند كه در زير به اختصار مورد بررسى قرار مى‌گيرند:

١. رعايت مناسبت بين معناى ظاهرى و بطون آيات؛ نخستين ضابطه‌اى را كه در راهيابى به بطون بايد رعايت كرد، اين است كه معنا يا معانى متعددى كه از وراى ظاهر آيات استخراج مى‌شوند به هيچ روى با معناى آشكار آيات (=ظاهر) در تضاد و تنافى نباشند.[١] بر طبق اين ضابطه، ظاهر هر آيه همواره شاخص معتبرى به شمار مى‌آيد كه اعتبار معارف پنهانى كه به تناسب نياز عصرها و نسل‌ها از همان آيه استخراج مى‌شود، با آن شاخص محك مى‌خورد. بر اين اساس ژرفا و بطون قرآن هرگز مجوز آن نيست كه از معناى آشكار و ظاهر آيه كه به‌طور قطع مورد اراده خداوند است، دست برداشته و خود را از ظاهر شريعت معاف بداريم.

شاطبى‌ (م ٧٩٠ ق) نيز نخستين شرط انتساب معناى پنهان به قرآن را تناسب آن با ظاهر آيه و مطابقت با قواعد عربى دانسته است. دليل وى بر شرط مذكور، عربى بودن زبان قرآن است، از اين رو اگر معناى مورد ادعا به هيچ وجه با ظاهر عربى آيه تناسب نداشته باشد، هيچ دليلى انتساب آن را به‌

[١] . ر. ك: تفسير و مفسران، ج ١، ص ٢٩، همچنين: فصلنامه پژوهش‌هاى قرآنى، شماره ٢١ و ٢٢، صص ٢٩٣- ٢٩٢.