معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٤ - رد ديدگاه بازتاب فرهنگ زمانه در زبان قوم

وقتى گفته مى‌شود قرآن به «لسان قوم» نازل شده تنها بدين معنا نيست كه قرآن عربى است، بلكه مراد اين است كه قرآن از باب آسانى بيان و از راه تساهل و تسامح همان تعبيرات جارى عرب‌ها را به كار گرفته است. مثلًا عرب‌ها از باب تغليب خطاب‌شان با مذكر بود، قرآن هم همين روش را در پيش گرفت.[١]

گروه سومى مى‌گويند كه مراد از همراهى وحى با زبان قوم، همراهى آن با فرهنگِ زمانه است. بهاء الدين خرمشاهى‌ مى‌نويسد:

خداوند به همان گونه كه قطعه يا قطاعى از زبان مردم عربستان سده هفتم ميلادى، يعنى زبانى با زمان و مكان و تاريخ و جغرافياى معين و معلوم، براى بيان وحى خود استفاده برده است، به همان گونه قطعه يا قطاعى هم از كل فرهنگ آن عصر برگرفته است، تا بر مبناى آن بتوان نامتناهى را در متناهى باز گفت و دريا را در بركه انعكاس داد. لذا اگر در قرآن كريم هيأت بطلميوسى يا طب جالينوسى منعكس باشد، نبايد انكار كرد. و اگر پيشرفت علم، هيأت بطلميوسى يا طب جالينوسى را ابطال كرد، نبايد نتيجه گرفت كه احكامى از قرآن را ابطال كرده است، زيرا قرآن فرهنگ زمانه را باز تافته است.[٢]

وى بر آن است كه خداوند عالماً عامداً فرهنگ يعنى آداب و عادات و عقايد و معارف و رسوم و مناسبات و جهان‌بينى مردمان عصر نزول قرآن و طبعاً مقاديرى از فرهنگ جاهليت را به قرآن راه داده است.[٣]

ردّ ديدگاه بازتاب فرهنگ زمانه در زبان قوم‌

آيت‌الله معرفت در كتاب ارجمند شبهات و ردود به اين موضوع پرداخته كه عده‌اى با استناد به آيه‌ وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ‌[٤] مدّعى شده‌اند كه قرآن با به كاربردن زبان عرفِ رايج در ميان اعراب جاهلى، بسيارى از باورهاى موجود در فرهنگ جاهلى، كه الفاظ و عبارات حامل و پيام‌آور آن‌

[١] . عليرضا ذكاوتى قراگزلو،« زبان قرآن»، بينات، شماره ٥، ص ٧٧.

[٢] . بهاءالدين خرمشاهى،« بازتاب فرهنگ زمانه در قرآن»، بينات، شماره ٥، ص ٩٥.

[٣] . رك: همان، ص ٩١.

[٤] . ابراهيم، آيه ٤.