معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤٠٢ - آيات تشريع

وَ لا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ.[١]

و در عبادات آيه:

فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ.[٢]

در آثار فقه‌پژوهان قرآنى اين دسته از آيات بيشتر مورد توجه مى‌باشد و به لحاظ گستردگى و فراگيرى نوع نقشى كه در مجموع تشريع دارد، به خود به چهار نوع تقسيم مى‌شود: الف. آياتى كه احكام خاص يك موضوع فرعى را بيان مى‌كند، مثل آيه:

لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا.[٣]

اين آيه تنها درباره وجوب حج و شرط استطاعت آن سخن مى‌گويد. نه تنها شامل احكام نماز و روزه و اجاره نمى‌شود، بلكه حتى شامل وقوف در عرفات و مشعر و منى نيز نمى‌شود.

ب. آياتى كه بيان كننده حكم عام و فراگير است كه شامل مسائل فقهى چندى مى‌شود مثل آيه:

فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً.[٤]

مفاد اين آيه با عموميتش بر مسأله عاريه، رساندن اشياء پيدا شده (برداشتن لقيط) و رساندن به صاحبش و امثال آن دلالت مى‌كند. نيز آيه:

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ.[٥]

اين آيه نيز با عموميتى كه دارد، بر وجوب وفاى به همه عقود، خواه لازم يا جائز دلالت مى‌كند.

ج. آياتى كه مبين قاعده فقهى است و در نتيجه از حوزه يك يا چند مسأله فراتر رفته، و شامل ابوابى از فقه و حقوق اسلامى مى‌شود؛ مثل آيه:

يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ.[٦]

[١] . بقره، آيه ١٨٨.

[٢] . بقره، آيه ١٩٨.

[٣] . آل‌عمران، آيه ٩٧.

[٤] . بقره، آيه ٤٨.

[٥] . مائده، آيه ١.

[٦] . بقره، آيه ١٨٥.