معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت)

شناسنامه

مقدمه حجتالاسلام و المسلمين علىاكبر رشاد

يادداشت دبير همايش

فصل اول استاد معرفت و عرصههاى نو در حوزه مطالعات قرآنى

استاد معرفت و زبان قرآن

«زبان قرآن» در قرآن!

رد ديدگاه بازتاب فرهنگ زمانه در زبان قوم

قرآن كريم و زبان عرف؛ عرف عام يا خاص

عرف خاص در كنار عرف عام

چگونگى شكلگيرى عرف خاص در ساحت واژگان

شكلگيرى عرف خاص در قرآن و متون دينى

پرسشهايى در مورد عرف خاص داشتن قرآن

زبان قرآن و آرايههاى ادبى

زبان ادبى؛ از خيال تا واقعيت

گفتارى يا نوشتارى بودن سبك بيانى قرآن

نمونهاى از بيان قرآن با تكيه بر قرينه مشافهه و خطاب

نمونهاى از انتقال از موضوعى به موضوعى ديگر

اشاره به برخى از عادتهاى ناپسند جاهليت با تكيه بر قراين

قضاياى خارجى به جاى قضاياى حقيقى

مخاطبان خاص در قرآن

پرسشهايى در مورد گفتارى بودن سبك قرآن

بررسى نظريه بطون از نگاه استاد معرفت

مفهومشناسى بطن در لغت

مفهومشناسى بطن در اصطلاح

بطن در نگاه قرآن

بطن قرآن در نگاه روايات

درنگى بر اعتبار روايات بطون

تعداد و گستره بطون از منظر روايات

نقش بطون در حيات جاودانه قرآن

چگونگى دلالت ظاهر آيات بر بطون

ضوابط راهيابى صحيح به بطون قرآن

پاسخ به سه پرسش

استاد معرفت و هرمنوتيك

هرمنوتيك

معناى لغوى هرمنوتيك

معانى اصطلاحى هرمنوتيك

علم هرمنوتيك به مثابه نظريه تفسيركتاب مقدس

علم هرمنوتيك به منزله روششناسى لغوى

علم هرمنوتيك به منزله علم فهم زبانى

علم هرمنوتيك به منزله مبناى روششناختى براى علوم انسانى

علم هرمنوتيك به منزله پديدارشناسى«دازاين» و پديدارشناسى فهم وجودى

علم هرمنوتيك به منزله نظام تأويل

سير تحول هرمنوتيك

مسايل هرمنوتيك

1 حقيقت و ماهيت فهم و فرايند پيدايش آن

2 معيار فهم

3 قواعد فهم

هرمنوتيك استاد معرفت

1 قاعده زبان وحى

2 قاعده مراتب معنا

3 قاعده جرى و تطبيق

4 قاعده معنادارى متون

5 قاعده تناسب آيات قرآن

6 قاعده محكم و متشابه

7 قاعده ضابطه تأويل

قرآن و پديده استشراق در آثار آيتالله معرفت(ره)

انكار وحى

چاپ قرآن توسط مستشرقان

اقتباس قرآن از تورات

پاسخ استاد معرفت

قرآن و اناجيل

شبهه بلاشر در زمينه جمع قرآن

پاسخ استاد معرفت

ديدگاه گلدزيهر درباره تحريف قرآن

مراجعه ابن عباس در تفسير قرآن به اهل كتاب!

برشمردن دو واژه«قرآن» و«فرقان» در زمره واژگان دخيل

قرآن و اشتباه نحوى

نقد و بررسى

چرا قرآن به مادر عيسى(ع) خواهر هارون اطلاق كرده است؟

انكار هامان، وزير فرعون

تشكيك درباره سامرى

انكار برافراشتن كوه بر فراز بنىاسرائيل

جمعبندى

نقد شبهه مصادر قرآن از ديدگاه آيتالله معرفت(ره)

اهداف خاورشناسان

شبهه بر گرفتن قرآن از مسيحيان و يهوديان عربستان

استدلال خاورشناسان به قرآن

نشانهاى ديگر بر حقانيت رسالت پيامبر

داستان ورقة بن نوفل

داستان ورقة بن نوفل از نگاه خاورشناسان

پاسخ ادعاى مستشرقان

استدلال به شباهتهاى آموزههاى قرآن و عهدين

راز برخى همسانىها ميان معارف قرآن و عهدين

اختلافات عميق قرآن و عهدين

اختلاف قرآن و عهدين درباره الوهيت

مهمترين محورهاى اختلاف قرآن و عهدين درباره پيامبران

قرآن و اناجيل

شبهه وحى نفسى

افسانه غرانيق يا«آيات شيطانى»

خاورشناسان و افسانه غرانيق

نقد افسانه«آيات شيطانى»

يادآورى

قرآن و فرهنگ زمانه از ديدگاه استاد معرفت

تربيتمدارى گزارههاى قرآنى

خاستگاه شبهه اثرپذيرى قرآن از فرهنگ زمانه

لسان قوم

بررسى نمونههاى ادعايى تأثيرپذيرى قرآن از فرهنگ زمانه

1 مسائل زنان

1 در گوهر وجود

2 تقسيم وظايف

3 حق و تكليف

4 برترى جنسيتى

5 ارث زنان

6 تفاوت ديه زن و مرد در نظام اسلامى

7 گواه شدن

8 زن و قضاوت

9 حق حضانت

10 اختيار طلاق

11 عيوب موجب فسخ در ازدواج

12 تنبيه بدنى زنان

13 حجاب زنان

14 چند همسرى

15 مسألهبردهدارى

16 خرافات جاهلى

16 2 جنزدگى

16 3 حورالعين

16 4 سحر

16 5 چشمزخم

نتيجهگيرى

نقد شبهات وحى

ضرورت بحث از وحى

امكان وحى

نقد و بررسى

شاهد قرآنى

برهانهاى فلسفى

1 ذات و باطن انسان

2 صفات و غرائز انسان

3 انسان و ادراك ظاهرى

خواب مصنوعى

خطاناپذيرى وحى

دلايل عقلى

1 وحى و علم حضورى

2 قاعده لطف

آيات قرآن

روايات

ديدگاههاى دانشمندان اسلامى

1 داستان ورقة بن نوفل

نقد و بررسى

الف ناسازگارى با مبانى دين

ب بررسى سندى و تناقضات محتوايى

2 افسانه غرانيق(آيات شيطانى)

ديدگاههاى دانشمندان

1 ناسازگارى محتواى حديث با سوره نجم

2 ناسازگارى با مقام عصمت

3 ناسازگارى افسانه غرانيق با ديگر مضامين قرآن

نقد تطبيقى

مصادر قرآن

نقد و بررسى

نقد ديدگاه درة الحداد

قلمرو و جامعيت قرآن

1 كليات

1 1 مفهوم شناسى

2 1 پيشينه

3 1 روش كشف جامعيت قرآن

4 1 ديدگاهها

2 ادله و شواهد جامعيت قرآن كريم

1 2 دليل برون متنى

2 2 ادله و شواهد درون متنى

1 2 2 آيات بيانگر اوصاف قرآن

2 2 2 آيات بيانگر جامعيت قرآن كريم

3 نقد ديدگاهها

1 3 نقد ديدگاه حداكثرى

2 3 نقد ديدگاه حداقلى

4 قلمرو قرآن

1 4 قلمرو افرادى و زمانى قرآن

2 4 قلمرو موضوعى قرآن كريم

3 4 نسبت قلمرو قرآن و قلمرو دين اسلام

4 4 نسبت قلمرو قرآن با قلمرو سنت

عرضه به پيشگاه استاد

نكته اول

نكته دوم

نسخ مشروط از منظر استاد معرفت

مفهومشناسى نسخ

نسخ در قرآن

نسخ در احاديث

تاريخچه و ديدگاهها

الف منكران وقوع نسخ در قرآن

ب موافقان وقوع نسخ در قرآن

اقسام نسخ

1 بردهدارى در قرآن

2 زدن زنان(فاضربوهن)

3 تعدد زوجات

4 آيات صفح و قتال

5 آيه نجوى

جمعبندى و نتيجهگيرى

تاريخگذارى قرآن از ديدگاه آيتالله معرفت

1 مقدمه

2 سبب روىآورى به تاريخگذارى قرآن

3 اهميت تاريخگذارى قرآن

مسلمانان و تاريخگذارى قرآن

خاورشناسان و تاريخگذارى قرآن

مشخصه يك وحى مستقل قرآنى

چگونگى تقويم جاهلى و تأثير آن در تاريخگذارى قرآن

مدت نزول قرآن

اولين وحى قرآنى

فترت وحى

جايگذارى آيات در سورهها

مضامين و سبكهاى قرآن

روايات اسباب نزول

روايات ترتيب نزول

روايات مكى و مدنى

روايات ناسخ و منسوخ

آيتالله معرفت و ترجمه قرآن

1 تعريف ترجمه

2 شيوههاى ترجمه

3 ترجمه قرآن بين امكان و امتناع

4 ترجمه قرآن بين جواز و منع

5 اهميت و ضرورت ترجمه قرآن

6 شرايط ترجمه

كوتاه سخن

فصل دوم استاد معرفت و مباحث ميانرشتهاى و تطبيقى

رابطه فقه و قرآن در نگاه آيتالله معرفت

جايگاه تشريع احكام در قرآن

مفهوم قرآن و فقه

مفهوم آياتالأحكام

نگاه ويژه استاد معرفت

بينش و دانش فقهى در بينش استاد

ماهيت فقهپژوهى قرآنى

آياتالأحكام يا أحكامالآيات؟

أقسام آياتالأحكام

آياتالمقاصد و رأى استاد

آيات تشريع

شمار آياتالأحكام

نگاه ويژه استاد معرفت

وضعيت نسخ در آيات فقهى

مبانى فهم فقهالقرآن

قلمرو احكام در قرآن

اقسام احكام و حقوق

جمعبندى

اقتصاد قرآنى از ديدگاه آيتالله معرفت(ره)

قلمرو اقتصاد از منظر آيتالله معرفت

آموزههاى اقتصاد اسلامى

1 مبانى اعتقادى

2 مجموعهاى از اصول و قواعد اساسى

3 احكام اقتصادى

4 الگوهاى رفتارى در سه حوزه توليد، توزيع و مصرف

5 اهداف اقتصادى

مكتبهاى اقتصادى

1 خداشناسى و اقتصاد

1 1 خلقت مستمر

2 1 ربوبيت پيوسته و دائمى

3 1 قيوميت پيوسته و گسترده

4 1 احاطه پيوسته و گسترده

2 جهانشناسى و اقتصاد

پيامدهاى اقتصادى جهانشناسى قرآنى

3 انسانشناسى و اقتصاد

تفسير مادىگرايانه از سعادت و لذت

فقر گسترده آثار واقعى اين ديدگاه

تحليل نفع شخصى و سعادت در آموزههاى قرآنى

نتايج اقتصادى تفسير قرآنى از سعادت

در عرصه توليد

1 پرهيز از توليد كالاها و خدمات ممنوع

2 انتخاب گزينه برتر

3 پرهيز از آسيب رساندن به محيط زيست

4 فزونى طول عمر كار افراد

5 رشد مهارت و تخصص

در عرصه توزيع

رشد و آبادانى در قرآن

محدوديتهاى رشد در اقتصاد قرآنى

حق بهرهمندى از امكانات اقتصادى

بداء از منظر آيتالله معرفت(ره)

معناى بداء

بداء در قرآن و روايات

بداء در روايات

انواع بداء

مبانى بداء

1 علم خداوند به همه اشياء

2 سلطه الهى بر تمام موجودات

3 تعيين سرنوشت بر اساس اعمال

بداء و نسخ

آثار اعتقاد به بداء

لوازم اعتقاد به بداء

1 رابطه بداء با تقديرات و قضاى الهى

2 رابطه بداء با علم الهى

ديدگاه مرحوم آيتالله معرفت(ره) در باب رابطه بداء با علم الهى

3 رابطه بداء با پيشگويىهاى انبيا و اولياى الهى

نزاهت پيامبران از ديدگاه آيتالله معرفت

1 منزلت پيامبران الهى در قرآن

2 نزاهت پيامبر عظيم الشأن اسلام و قرآن كريم

3 نزاهت حضرت ابراهيم(ع)

4 نزاهت حضرت نوح(ع)

5 نزاهت حضرت لوط(ع)

6 نزاهت حضرت يعقوب(ع)

7 نزاهت حضرت داود(ع)

8 نزاهت حضرت عيسى(ع)

كتابنامه

منابع فارسى و عربى

منابع لاتين

فهرست آيات و روايات

فهرست آيات

فهرست روايات

معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ١٧١ - چكيده

قرآن و فرهنگ زمانه از ديدگاه استاد معرفت‌

عبدالكريم بهجت‌پور[١]

چكيده‌

اثرپذيرى قرآن از فرهنگ عرب معاصر زمان نزول، از جمله شبهاتى است كه على‌رغم وجود تاريخ طولانى، در قرن‌هاى اخير كه شاهد مطالعات انتفادى شرق‌شناسان بوده‌ايم، ابعاد جديدى به خود گرفت. آنان دين اسلام را محصول نبوغ‌ محمد (ص) و تلفيقى از كتب آسمانى قبل از قرآن و انديشه و باورهاى يهوديان و مسيحيان و حنفاى معاصر آن حضرت (ص) و خواست‌ها و آرزوهاى وى (ص) در مورد قومش ارزيابى كرده‌اند.

اين شبهه نه به اين صراحت، بلكه به گونه‌اى تلطيف شده در كلمات برخى از نويسندگان مسلمان تجلى يافت و شواهدى از آيات قرآن نيز بر اين ادعا اقامه شد.

محققان و انديشمندان تواناى اسلامى از همان آغاز طرح شبهه با تأليف كتاب‌هاى ارزشمندى در زمينه اسلام و شرق‌شناسى، به اين شبهه پاسخ داده‌اند.

آيت‌الله معرفت (ره) در اين ميان با تأليف كتاب گرانسنگ‌ شبهات و ردود گامى بلند در عرصه تحقيق و پژوهش برداشته و تجربه و توان حاصل از سال‌ها تلاش فقهى قرآنى و روايى خود را در آن منعكس كردند.

وى در اين اثر، تمام شواهد مدعاى تأثيرپذيرى قرآن از فرهنگ زمانه و

[١] . عضو هيأت علمى پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامى.