معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٥١ - جايگذارى آيات در سورهها

قرآن چندان افزون‌تر نباشد، وگرنه فواصل زمانى ميان وحى‌ها كاهش مى‌يابد. منتها اگرچه در پاره‌اى از روايات كميت وحى‌ها حداكثر پنج آيه، پنج آيه دانسته شده است،[١] اما اين نه با رواياتى كه سوره‌هاى بلندى مثل انعام را با ١٦٥ آيه و مائده را با ١٢٠ آيه دفعى‌النزول مى‌خوانند،[٢] موافقت دارد؛ نه با وحدت سياق و پيوستگى آيات قريب به اتفاق سوره‌ها سازگار است. آنچه مسلم است اين است كه كميت آيات وحى‌ها از سه آيه مانند سوره كوثر تا ١٦٥ آيه مثل سوره انعام متغير بوده است.

جايگذارى آيات در سوره‌ها

از ديگر موضوع‌هايى كه جاى بررسى دارد، اين است كه آيا در قرآن موجود علاوه بر آن كه سوره‌هاى آن برخلاف نزول جايگذارى شده، آيات در سوره‌ها نيز اين‌چنين جايگذارى شده‌اند؟ نظر مشهور ميان دانشمندان اسلامى بر فرض اول است. كسانى نظير سيوطى‌[٣] و زرقانى‌[٤] با تكيه بر روايت‌ ابن عباس‌ ذيل آيه‌ وَ اتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ‌[٥] و روايت‌ عثمان بن ابى العاص‌ ذيل آيه‌ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ‌[٦] و روايت‌ عثمان بن عفان‌ درباره قرينتين (دو سوره انفال و توبه)[٧] بر اين نظر هستند كه پيامبر اسلام (ص) به فرمان جبرئيل آياتى را برخلاف نزول جايگذارى كرده است. افزون بر اين سه روايت، آن دسته از روايات اسباب نزول كه آياتى از سوره‌ها را به تاريخ‌هاى متفاوتى نسبت مى‌دهند، در تأييد اين نظر شاهد گرفته مى‌شوند.

منتها اين روايات با روايت‌هاى ديگر در تعارض است؛ نظير رواياتى كه‌

[١] . بيهقى، شعب الايمان، ج ٢، ص ٣٣١؛ جلال‌الدين سيوطى، الاتقان فى علوم القرآن، ج ١، ص ٩٥.

[٢] . حويزى، نور الثقلين، ج ١، صص ٥٨٤ و ٦٩٦، سيوطى، الدرالمنثور، ج ١، ص ٨٢.

[٣] . رك: جلال‌الدين سيوطى، الاتقان فى علوم القرآن، ج ١، ص ١٣٣.

[٤] . زركشى، مناهل العرفان، ج ١، ص ٣٤٧.

[٥] . بقره، آيه ٢٨١.

[٦] . نحل، آيه ٩٠.

[٧] . سجستانى، المصاحف، ص ٣٩.