معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٨٥ - ضوابط راهيابى صحيح به بطون قرآن

قرآن و خداوند تجويز نمى‌كند.[١] پيرو همين ضابطه استاد معرفت (ره) و همچنين‌ شاطبى‌ بسيارى از تفاسير باطنيه و صوفيه را از آيات قرآن ناروا و غيرمجاز مى‌دانند.[٢]

صدرالدين شيرازى‌ (صدرالمتألهين‌) نيز بر رعايت اين ضابطه در دستيابى صحيح به بطون تأكيد مى‌ورزد.[٣]

٢. تجزيه و تحليل عناصر موجود در آيه و يافتن محور اصلى پيام؛ دومين ضابطه براى نيل به معارف ژرف و پنهان آيات اين است كه همه عناصر دخيل در شكل‌گيرى پيام آيه با دقت شناسايى و ميزان دخالت هر كدام از آن‌ها در پيام، با استفاده از آگاهى‌ها، شواهد، آيات ديگر، روايات معتبر و يا حكم قطعى عقل مورد بررسى قرار گيرد. اين تلاش علمى ظريف «كه در منطق از آن به‌عنوان قانون «سبر و تقسيم» و در اصول با عنوان «تنقيج مناط» تعبير مى‌شود»[٤] به مفسر كمك مى‌كند تا محور اصلى آيه را تشخيص و حقيقت و مغز پيام را از لايه ظاهرى آن بازشناسد. پيام و محور اصلى آيات است كه به گونه‌اى جاودانه بر فراز عصرها و نسل‌ها سير مى‌كند و شاخص صحت و سقم معارف و معانى ديگرى مى‌شود كه به تناسب زمان‌ها و مكان‌ها از آيات استخراج و بر موضوعات و مسايل جزيى برآمده از متن زندگى آدميان تطبيق داده مى‌شوند.[٥]

برخى از انديشمندان قرآن‌پژوه همچون‌ زركشى‌[٦] و سيوطى،[٧] شرط نخست نيل به بطون قرآن را فهم ظاهر آيات آن دانسته‌اند. دليل آنان بر اين شرط اين است كه ظاهر آيات قرآن كه در قالب «لسان عربى مبين» در اختيار آدميان قرارگرفته، نخستين نقطه اتصال ميان انسان و معارف وحيانى از ناحيه خداوند

[١] . ر. ك: الموافقات، ج ٣، صص ٢٥٣- ٢٥٢.

[٢] . ر. ك: همان.

[٣] . ر. ك: مفاتيح الغيب، ص ٨٢.

[٤] . تفسير و مفسران، ج ١، ص ٣٢.

[٥] . ر. ك: همان و همچنين: فصلنامه پژوهش‌هاى قرآنى، شماره ٢١ و ٢٢، صص ٢٩٢- ٢٩٠.

[٦] . ر. ك: بدرالدين الزركشى، البرهان فى علوم القرآن، ج ٢، ص ١٧١.

[٧] . ر. ك: جلال‌الدين سيوطى، الاتقان فى علوم القرآن، ج ٢، ص ٢٣٧.