معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٦١ - روايات ترتيب نزول

ديگر آنجايى كه يك قصه را ذيل چند آيه متباعدالنزول آورده باشند. براى مثال، قصه سؤال‌ ام‌سلمه‌ را از پيامبر اسلام (ص) مبنى بر اين كه چرا درباره هجرت زنان در قرآن سخنى نمى‌رود، ذيل آيات متعددى ياد كرده‌اند؛ نظير:

أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى‌[١]

و

إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَ الْمُسْلِماتِ ... أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِيماً.[٢]

در اينجا روشن است است كه قصه ياد شده بر اين آيات تطبيق شده است، وگرنه سياق آيات نشان مى‌دهد كه اين آيه‌ها عام است و در خصوص هجرت زنان نيست؛ منتها برخى مثل‌ سيوطى‌ با جعل قاعده‌اى به نام «وحدت سبب و تعدد نازل» به توجيه آن پرداخته‌اند.[٣]

روايات ترتيب نزول‌

تنها رواياتى كه با تكيه بر آن‌ها مى‌توان تاريخ تقريبى نزول سوره‌هاى قرآن را شناسايى كرد، روايات ترتيب نزول است. اين روايات على‌رغم اين كه از چهارده تن از صحابه و تابعان نقل شده است، ترتيب نسبتاً واحدى را از نزول سوره‌هاى قرآن گزارش مى‌كنند.[٤] اگرچه پاره‌اى از ابهامات و ترديدها در زمينه ترتيب برخى از سوره‌هاى قرآن- كه در روايات ترتيب نزول گزارش شده- وجود دارد، اما كثرت طرق اين روايات و نمايش ترتيب نسبتاً واحدى از نزول سوره‌ها توجه جدّى قرآن‌پژوهان را به اين روايات برانگيخته است؛ طورى كه- همان‌طور كه پيش‌تر آمد- برخى از آن‌ها بر اساس اين روايات به تدوين تفسير قرآن يا سيره پيامبر اسلام (ص) مبادرت كردند.

[١] . آل عمران، آيه ١٩٥.

[٢] . احزاب، آيه ٣٥.

[٣] . ر. ك: جلال‌الدين سيوطى، الاتقان فى علوم القرآن، ج ١، صص ٧٣- ٧٢.

[٤] . ر. ك: فضل بن حسن طبرسى، مجمع البيان، ذيل سوره انسان؛ شهرستانى، مفاتيح الاسرار، ج ١، صص ٢٥٨- ١٢٨؛ جلال‌الدين سيوطى، الاتقان فى علوم القرآن، ج ١، صص ١٨ و ٥١؛ نكونام، درآمدى بر تاريخ‌گذارى قرآن، صص ٣٠٧- ٣٠٣، جدول شماره ٥.