يكديگر مى‌شمارد. از طرف ديگر، در جوامع اسلامى قوّت و تعدد مسائلى كه به طرح تعارض علم و دين و عقل و وحى منجر بشود، آن مقدار نبوده كه مانند امروز به قلمروشناسى منابع دين از جمله قرآن دامن زده‌اند و علم تجربى آنچنان وسعت و دقّت نيافته بود، تا بتواند در بعضى عرصه‌هاى وحى اعلام نظر كند،[١] تا دانشمندان در صدد به‌دست آوردن قلمرو قرآن و موارد مشترك بين علم و وحى باشند و به نحوى به حل اين تعارض قيام كنند.[٢]

با تشكيل حكومت اسلامى در ايران بر اساس قوانين اسلام و قرآن، سخن از قلمرو اسلام و قرآن كريم به‌طور جدى بر زبان‌[٣] و قلم‌[٤] انديشمندان كشورمان جارى شد. جناب استاد آيت‌الله معرفت رحمت‌الله عليه نيز به اين مسأله توجه ويژه داشتند و در اين باره مطالب ارزشمندى بيان‌[٥] داشته و قلمى‌[٦] كرده‌اند.

[١] . محمد تقى جعفرى، فلسفه دين، صص ٨٣- ٨٢.

[٢] . در دوره اوّل عصر ترجمه- قرن دوم هجرى- با ورود فلسفه يونان به جوامع اسلامى، مسأله تعارض فلسفه و قرآن مطرح شد و كسانى چون« كنْدى»( ١٨٥- ٢٦٠ ق) براى حل اين تعارض، تأويل آيات معارض با يافته‌هاى فلسفى را مطرح كرد.( ر. ك: حنا الفاخورى و خليل الحر، تاريخ فلسفه در جهان اسلام، ص ٣٨٠) بعد از او نيز، تلاش‌هايى در اين زمينه انجام گرفته است؛ ولى بررسى منظم و همه جانبه از آنِ ابن رشد است كه، هماهنگى حكمت و شريعت را در كتاب« فصل المقال فى ما بين الشريعة و الحكمة من الاتصال» مطرح كرد و مورد توجه دانشمندان غرب نيز قرار گرفت.( ر. ك: ابوالفضل عزتى، رابطه دين و فلسفه، ص ٢٦.)

[٣] . آثار زبانى مانند مصاحبه‌هاى سيد ابوالفضل مير محمدى، با نشريه نامه مفيد، شماره مسلسل ٦ سال ١٣٧٥، صص ٤- ٢٢ و مصاحبه سيد محمد حسن مرعشى شوشترى، با نشريه نامه مفيد، شماره مسلسل ٧، مهر ماه سال ١٣٧٥، صص ٤- ١٠.

[٤] . آثار قلمى مانند« جامعيت قرآن» از آقاى سيد محمدعلى ايازى، قرآن و قلمروشناسى دين از نگارنده، قلمرو دين نوشته عبدالحسين خسروپناه و درآمدى بر قلمرو دين نگارش حسنعلى على اكبريان.

[٥] . مانند مصاحبه در باب جامعيت قرآن كريم نسبت به علوم بشرى، با فصلنامه نامه مفيد، سال ١٣٧٥، پياپى ٦، صص ٤- ٢٢. و گفت‌وگو با فصانامه بينات، سال يازدهم شماره ٤، شماره مسلسل ٨٣، صص ٥- ٢٠.

[٦] . از جمله: محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ٥، صص ١٢- ٢٦.