معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٦٢ - روايات ترتيب نزول

آيت‌الله معرفت در زمينه اين روايات مى‌نويسد: بيشتر دانشمندان اسلامى بر اين روايات اعتماد كرده‌اند. البته بيشتر بر روايت‌ ابن عباس‌ اعتماد شده است. او به نقل از زركشى‌ آورده است كه اين روايت را افراد موثق نقل كرده‌اند.[١]

از ترتيبى كه روايات ترتيب نزول عرضه مى‌كنند، به دو طريق مى‌توان در شناخت تاريخ تقريبى نزول سوره‌ها بهره گرفت. يك طريق آن جمع بستن تعداد آيات يا سوره‌هايى است كه در طول ٢٣ سال دوره رسالت پيامبر اسلام (ص) نازل شده و تقسيم حاصل جمع آن بر مجموع سال‌ها يا ماه‌هاى اين ٢٣ سال است. ميانگينى كه از اين تقسيم به‌دست مى‌آيد، به‌طور تقريبى زمان نزول هر سوره را مشخص مى‌كند.[٢]

طريق ديگرى كه زمان دقيق‌ترى را نسبت به طريق اول به‌دست مى‌دهد، اين است كه براى شناسايى تاريخ نزول سوره‌اى كه در آن تصريح يا اشاره به رخداد زمانمندى نشده است، به سوره‌هايى كه قبل يا بعد از آن قرار دارد و در آن‌ها به رخداد زمانمندى تصريح يا اشاره شده است، مراجعه مى‌شود و با توجه به آن، به‌طور تقريبى زمان سوره خالى از رخداد زمانمند تعيين مى‌شود. براى مثال در سوره انشقاق رخداد زمانمندى ذكر نشده است؛ اما سوره بقره كه پنج سوره بعد از نازل شده است، تاريخمند است و اولين سوره نازله در دوره مدنى به شمار رفته است؛ لذا با تكيه بر آن اظهار مى‌شود، تاريخ تقريبى نزول سوره انشقاق در اواخر دوره مكى است.[٣]

آيت‌الله معرفت بر اين نظر است كه ترتيب سوره‌ها در روايات ترتيب نزول بر اساس آيات صدر سوره‌ها است. بر اين اساس رتبه هر سوره لزوماً به اين معنا نيست كه همه آيات آن در همان مرتبه نازل شده است. بسا سوره‌اى چند آيه اولش نازل شده باشد و بعد سوره ديگرى نازل و پس از آن سوره قبلى‌

[١] . بدرالدين الزركشى، البرهان فى علوم القرآن، ج ١، صص ١٩٤- ١٩٣. به نقل از محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ١، ص ١٣٣.

[٢] . ر. ك: نكونام، در آمدى بر تاريخ‌گذارى قرآن، ص ٣٠٨، جدول شماره ٦.

[٣] . ر. ك: همان.