معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤٠١ - آيات تشريع

دوم؛ اين‌گونه آيات هيچ نقشى در بيان احكام ندارد و قابل استناد نيز نمى‌باشد.

سوم؛ آيات‌المقاصد به منزله خطوط اصلى و سياست‌هاى كلى است و آيات تشريعى را بايد در پرتو آن تفسير كرد.

از اين رو ممكن است دايره برخى از احكام گسترش يابد، و برخى ديگر مضيق شود؛ البته نه با تغيير اساسى و به قيمت تعطيل كلى. به نظر مى‌رسد رأى استاد معرفت سمت و سوى ديدگاه نخست را دارد، زيرا در جايى مى‌گويد:

حكم شرعى آن نيست كه ابدى باشد بلكه در شرايط خاصى كاربرد دارد.[١]

ليكن در آن سوى قضيه مى‌گويد:

اين روايت نبوى:

مَا مِنَ الْقُرْآنِ آيَةٌ إِلّا وَ لَهَا ظَهْرٌ وَ بَطْنٌ‌

و توضيح امام‌ باقر (ع) كه فرمود:

ظَهْرُهُ [تَنْزِيلُهُ‌] وَ بَطْنُهُ تَأْوِيلُهُ.[٢]

علت صدور اين روايت اين است كه قرآن براى مناسبت‌هاى خاصى نازل شده است و چون به آن مناسبت خاص نظر دارد، آيه مخصوص آن قوم يا آن زمان و قيد تاريخ خواهد شد. پيامبر اكرم (ص) اين دغدغه را داشت كه اگر مردم قرآن را فقط از جنبه تنبيهى ببينند، اين قرآن مرده است. پس به مردم تأكيد مى‌كرد كه سطحى‌نگر نباشند و با تعمق در درون آيه، رسالت جهانى آن را دريابند. توضيح امام‌ باقر (ع) هم براى اين است كه بگويد بايد از دل آيه، مفهوم عامى را استخراج كنيد، كه مآل و هدف آيه است.[٣]

همچنين در بحث رقيت با توجه به روح اسلام كه برخاسته از آيات المقاصد است آن‌را در غير جنگ روا نمى‌داند.

آيات تشريع‌

منظور از آيات تشريع آياتى است كه بيانگر حكمى از احكام شرعى عملى مى‌باشد، مثلًا در معاملات آيه:

[١] . همان.

[٢] . حرعاملى، وسائل‌الشيعة، ج ٢٧، ص ١٩٦.

[٣] . محمدهادى معرفت، التفسير الاثرى الجامع، ص ٣٠؛ فصلنامه بينات، سال ١٣٨٥، ش ٤٤، ص ٥٣.