معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ١٠٦ - ٦ قاعده محكم و متشابه

تناسب لازم، بين خاتمه سوره قبل با ابتداى سوره بعد مى‌باشد. ولى اين مسأله جز تكلّف چيز ديگرى نمى‌باشد و چندان فايده‌اى هم بدان مترتب نيست. گذشته از اينكه دليلى كه اين نوع روابط و تناسب خاص را اثبات كند، نيز وجود ندارد.[١]

با توجه به اين ضابطه مى‌توان به مرتبه‌اى از مراتب فهم دست يافت، بر اين اساس، قاعده تناسب آيات يكى از قواعد مهم هرمنوتيك روش‌شناختى به شمار مى‌آيد.

٦. قاعده محكم و متشابه‌

استاد معرفت، مطابق آيه هفتم سوره مباركه آل عمران، بخشى از آيات قرآن را متشابه معرفى مى‌كند كه مايه شبهه و گاه دست‌آويزى براى فتنه‌جويان گرديده است. اما مطلب مهم‌تر، چيستى آيات متشابه است. آيات متشابه از ديدگاه آيت‌الله معرفت در برابر آيات محكم است و آيات محكم عبارت از آيات استوارى است كه راه خلل و شبهه در آن بسته است؛ بنابراين، آيات متشابه عبارت از گفتار نارسا است، البته به گفته ايشان، تشابه در قرآن به دو معنا به‌كار رفته است: نخست به معناى همانند و يكسان بودن، چنان چه در سوره زمر مى‌خوانيم:

اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ.[٢]

خداوند بهترين گفتار را فرو فرستاده و آن نوشته‌اى است يكسان و يكنواخت، قابل تكرار در تلاوت. آنان كه از پروردگارشان مى‌هراسند و اندام بدنشان از آن به لرزه مى‌افتد.

دومين معناى تشابه در قرآن، عبارت است از شبهه‌انگيز بودن، چنانچه گفتار يا كردارى- بر اثر احتمالاتى چند- شبهه‌برانگيز باشد و مقصود پنهان گردد. در سوره بقره آمده است:

[١] . همان، صص ١٩- ١٧.

[٢] . زمر، آيه ٢٣.