معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤٥٩ - بداء در قرآن و روايات

بداء در اصطلاح عبارت است از ايجاد رأى جديد در عالم تكوين. يعنى خدا بر اساس سنت‌هاى ثابت، قضا و قدرى را محو و قضاى ديگرى را اثبات مى‌كند.[١] البته اطلاق معناى حقيقى بداء در مورد خدا جايز نيست، زيرا در ساحت خداوند آگاهى جديد و نو و تصميم در رأى جديد پديد نمى‌آيد. تغيير و حدوث در ساحت ربوبى جايز نيست و خداوند از قبل به همه امور آگاهى داشته است. بنابراين كاربرد معناى بداء در مورد خداوند به‌صورت مجازى است؛ يعنى «بدالله» به معناى ظهور است، يعنى چيزى از ساحت ربوبى براى خلق خدا ظاهر شده است و يا به تعبيرى، خدا واقعيت پوشيده را براى انسان‌ها آشكار مى‌كند.[٢]

بداء در قرآن و روايات‌

در قرآن، هم به معناى بداء و هم به لفظ آن اشاره شده است:

١. لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ* يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ.[٣]

هر زمانى كتابى دارد (براى هر كارى موعدى مقرر است) خداوند هرچه را بخواهد محو و هرچه را بخواهد اثبات مى‌كند و ام الكتاب نزد او است.

از اين آيه به‌خوبى بر مى‌آيد كه خدا برخى از امور را محو و به جاى آن امر ديگرى را اثبات مى‌كند. مثلًا فردى كه عمر مقدر او هفتاد سال است، مى‌تواند با دعا و صدقه و صله رحم زمينه‌اى را فراهم كند كه خدا عمر مقدر او را تغيير دهد. يعنى خدا قضايى را محو و به جاى آن قضايى را اثبات مى‌كند.

٢. ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما رَأَوُا الْآياتِ لَيَسْجُنُنَّهُ.[٤]

آنگاه پس از ديدن آن نشانه‌ها، به نظرشان آمد كه او را تا چندى به زندان افكنند.

[١] . يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ. رعد، آيه ٣٨.

[٢] . محمدهادى معرفت، تلخيص التمهيد، ج ١، ص ٤٢٣.

[٣] . رعد، آيات ٣٨- ٣٧.

[٤] . يوسف، آيه ٣٥.