معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٧٠ - روايات ناسخ و منسوخ

كه آيه‌ أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا[١] در سوره حج اولين آيه‌اى بود كه در زمينه قتال نازل شد و طى آن به مسلمانان اجازه داده شد كه با مشركان مكه بجنگند.[٢] اين در حالى است كه اين سوره در روايات ترتيب نزول بعد از سوره‌هاى بقره، انفال، آل‌عمران، احزاب، ممتحنه، نساء، حديد و محمد قرار گرفته و در اين سوره‌ها از قتال با مشركان مكه سخن رفته است. بنابراين كه در سوره حج اذن قتال با مشركان داده شده باشد، بايد اين سوره را اولين سوره نازله در مدينه به شمار آورد و با فرض درستى آن بايد گفت: ترتيبى كه در روايات مذكور ياد شده، نادرست است. مگر اين كه گفته شود: آيه مورد اشاره از سوره حج مقدم‌تر از اصل سوره نازل گرديده است؛ اما اين فرض نيز طبق نظر آيت‌الله معرفت بعيد است؛[٣] چون معنا ندارد آيه‌اى نازل شود، بدون اين كه جاى آن مشخص شود و بعد از چند سال ديگر كه سوره حج نازل شد، در آن قرار بگيرد. مگر آن كه عبارت‌ أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا را در مقام بيان دليل لزوم قتال با مشركان مكه بدانيم، نه بيان جواز قتال با آنان؛ زيرا در اين آيه سخن از اين نيست كه تاكنون اذن قتال با مشركان داده نشده بود و اكنون اذن داده شده است. به نظر مى‌رسد در اين آيه مسلمانان با يادآورى ستمى كه مشركان مكه به مهاجران كرده‌اند، به واقع به قتال با مشركان مكه تحريض شده‌اند؛ چون آنان از قتال با آنان بيم داشتند و مى‌خواستند، از آن شانه خالى كنند؛ چنان كه اين معنا از آيات ديگر نيز دانسته مى‌شود.[٤]

[١] . حج، آيات ٤٠- ٣٩.

[٢] . رك: محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ٢، صص ٣١٧- ٣١٦.

[٣] . رك: همان، ج ١، ص ١٧٠.

[٤] . رك: نساء، آيات ٧٥ و ٨٤؛ توبه، آيه ١٣.