آخرين موضوعى كه آن محقق راحل عظيم‌الشأن، در دستور كار خود قرار داده بودند، بررسى عدم استراقاق بندگان در جنگ‌هاى پيامبر اكرم (ص) بوده كه متأسفانه اجل فرصت تدوين آن را از او گرفت و جامعه علمى از نتيجه اين تحقيق محروم ماند.

١٦. خرافات جاهلى‌

قرآن از برخى پديده‌ها نظير جن و سحر ياد كرده و آن‌ها را موجودى حقيقى دانسته است. هم چنين توصيفاتى از نعمت‌هاى بهشتى و عذاب‌هاى دوزخى كرده است، نظير «حورالعين»، خانه‌هاى با سقف‌هاى بزرگ، جويبارها و درختان انبوه و نيز رئوس الشياطين. برخى از آيات قرآن نيز در ظاهر، پذيرش چشم‌زخم است. تمامى اين پديده‌ها بخشى از باورهاى عرب معاصر نزول قرآن بود كه امروزه حتى در باور عرب جديد قابل قبول نيست. پاره‌اى از توصيف‌ها نيز به‌طور كلّى با خواست‌ها و علايق عرب شبه جزيره عربستان توافق داشت؛[١] اما براى انسان اروپايى يا غربى مثلًا جاذبه ندارد. لذا عده‌اى وجود اين موارد را شاهد تأثير گرفتن قرآن از فرهنگ عصر نزول دانسته‌اند.

معمولًا در پاسخ اين ادعاها گفته شده كه حقيقت جن، شيطان و ملائكه، امور فوق دانش تجربى بشر است و با استناد به علم تجربى نمى‌توان آن‌ها را ردّ يا انكار كرد. بنابراين انكار اين امور اگر به معنى دستيابى بشر، به دانش قطعى باشد، قابل تأمّل است، اما اگر به دليل عدم امكان داورى علوم تجربى باشد، به معنى انكار وجود حقيقت اين امور نيست و انكارى بى‌دليل است.[٢]

سحر نيز حقيقتش تأثير در نگاه و خيال بيننده، از طريق سرعت دست، نفوذ كلام يا نگاه و يا استفاده از قوانين فيزيكى و شيميايى شناخته شده است‌

[١] . مثلا ر. ك: محمدهادى معرفت، شبهات و ردود، ص ١٨٨، ترجمه فارسى، ص ٢٣٣؛ سيدمحمدحسين طباطبايى، الميزان فى تفسير القرآن، ج ١، ص ٤٢١؛ مرتضى مطهرى، اصول فلسفه و روش رئاليسم، ج ٥، ص ١٠٩.

[٢] . ر. ك: هدايت جليلى، گونه‌ها و نمونه‌هايى از هم‌زبانى وحى با مخاطبان، صص ٤٣- ٤١؛ بهاءالدين خرمشاهى،« بازتاب فرهنگ زمانه در قرآن كريم»، مجموعه مقالات، ص ٩٠.