اما اين كه رويكرد به مجاز، در صورت ضرورت و در تنگنا قرار گرفتن است، نيز سخنى بى پايه است، زيرا اديبان و بليغان و فرهيختگان بدان جهت به استعاره و مجاز و كنايه و ديگر محسنات بديعى روى مى‌آورند تا به سخن خود فضيلت سخنورى ببخشند و از حالت خشك و بى‌طراوتى به رونق و شكوفايى ارتقا دهند و به قول‌ جرجانى‌ و سكاكى‌ از اصواتى مشابه اصوات بهائم و حشرات به ارزش‌هاى كلامى والا اعتلا يابند. روشن نيست آقايان از روى چه حسابى گفته‌اند كه تنها در صورت در تنگنا قرار گرفتن به مجاز روى آورده مى‌شود![١]

البته مى‌توان اين دو بيان از آيت‌الله معرفت را اين‌گونه جمع كرد كه قرآن در برخى موارد ناچار به استفاده از مجاز بوده است، اما در بسيارى از موارد هم صرفاً براى زيبايى كلام به كار برده است. به بيان ديگر، آيت‌الله معرفت با اين پيش‌فرض مخالفند كه تنها در صورت اضطرار بايد از آرايه‌هاى ادبى استفاده كرد.

زبان ادبى؛ از خيال تا واقعيت‌

قبلًا گفتيم كه يكى از مسائل اصلى در به كارگيرى آرايه‌هاى ادبى در قرآن اين است كه گفته مى‌شود زبان ادبى در امور احساسى و خيالى به كار مى‌رود و بيشتر براى برانگيختن احساسات و عواطف است و كمتر جنبه واقع‌نمايى آن مورد نظر است. آيت‌الله معرفت در كتاب‌ شبهات و ردود به اين مسأله نيز پرداخته‌اند. ايشان در اين باره مى‌گويد:

آنچه در قرآن، از ضرب‌المَثَل‌ها و آموزه‌ها آمده، همگى حكايت از واقع دارد، تا عبرتى براى شنوندگان باشد. يا حقايقى است كه عينيّت خارجى داشته، يا بيانگر حالت‌هايى است كه افراد يا گروه‌هايى بدان دچار بوده‌اند، و قرآن، آن را به‌صورت زنده به ترسيم كشيده و همچون تابلوهايى زنده و گويا، حالت‌هاى درونى و روانى افراد درستكار را مجسّم ساخته است و در برابر ديد همگان قرار داده تا پندآموز و هشداردهنده باشد، و هرگز خيال‌آفرينى و تصويرگرى صرف نيست كه از واقعيّتى عينى حكايت نداشته باشد. قرآن اگر از تاريخ پيشينيان سخن‌

[١] . تفسير و مفسّران، ج ١، ص ١٢٠.