معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣١١ - ١ بردهدارى در قرآن

باشد، اگر سبب آن از بين رفت، حكم آن نيز به حكم ديگرى تبديل مى‌شود. و اگر سبب اول باز گردد، حكم اول نيز باز مى‌گردد. اين همان «نسأ» است.[١]

ايشان به آيه‌ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ‌[٢] اشاره مى‌كند كه در آغاز دعوت اسلام نازل شد و بعد از آن مسلمانان در مدينه توانمند شدند و خدا فرمان جهاد، امر به معروف و نهى از منكر را صادر كرد. و اگر فرض شود روزى مسلمانان ضعيف شوند، همان حكم اول باز مى‌گردد.

سپس ايشان نتيجه مى‌گيرد:

بنابراين سستى ادعاى كسانى كه آيات جهاد را ناسخ آيات صلح و آرامش مى‌دانند روشن مى‌شود.[٣]

جلال‌الدين سيوطى‌ (٩١١- ٩٩١ ق) نيز كلام مشابهى دارد و از آن با عنوان «منسأ» (طبق آيه ١٠٦ بقره) ياد مى‌كند.[٤] برخى ديگر از دانشمندان نيز نسخ مشروط را پذيرفته و برخى آيات منسوخ را از قبيل نسخ مشروط مى‌دانند. از جمله: صبحى صالح‌،[٥] عبدالكريم خطيب‌[٦] و نصر حامد ابوزيد.[٧]

علامه معرفت (ره) در مورد نسخ مشروط مثال‌هاى متعددى آورده‌اند از جمله:

١. برده‌دارى در قرآن‌

خورشيد اسلام در حالى طلوع كرد كه برده‌دارى بر جهانيان تحميل شده بود و به‌صورت روش اقتصادى و اجتماعى درآمده بود. بدون مقدمات ممكن نبود كه اين تجارت را ممنوع كرد و حتى عمر پيامبر (ص) براى ممنوعيت آن كفايت نمى‌كرد و به زمان بيشترى نياز داشت. اسلام در مقابل اين انحراف‌

[١] . بدرالدين الزركشى، البرهان فى علوم القرآن، ج ٢، ص ١٧٣.

[٢] . مائده، آيه ١٠٥.

[٣] . بدرالدين الزركشى، البرهان فى علوم القرآن، ج ٢، ص ١٧٣.

[٤] . جلال‌الدين سيوطى، الاتقان فى علوم القرآن، ج ٢، ص ٤١.

[٥] . صبحى صالح، مباحث فى علوم القرآن، ص ٢٦٩.

[٦] . عبدالله بشر، تفسير القرآن الكريم، ج ١، ص ١٢٥.

[٧] . حامد ابوزيد، مفهوم النص، ص ١٢٣.