معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣١ - «زبان قرآن» در قرآن!

«اسلوب القرآن» آورده‌اند[١] كه در آن از گفتارى يا نوشتارى بودن سبك بيانى قرآن بحث كرده‌اند كه خود از مباحث زبان‌شناختى است. در كتاب‌ التفسير و المفسّرون فى ثوبه القشيب، مبحثى را با عنوان منهج القرآن فى الافادة و البيان آورده‌اند كه در آن از عرفِ خاصِ قرآن در ارائه مفاهيم نوينِ دينى و به كارگيرى آرايه‌هاى ادبى در قرآن سخن گفته‌اند.[٢] در بخشِ تأثير قرآن از فرهنگ زمانه، در كتاب‌ شبهات و ردود، نيز به شبهات مربوط به تأثيرِ قرآن از پيشينه فرهنگى زبان و ادبيات عرب در عصر جاهليت پاسخ داده‌اند. همچنين ايشان در كتاب‌ التمهيد فى علوم القرآن‌ در ضمن مباحث مربوط به اعجاز قرآن، استفاده قرآن از آرايه‌هاى ادبى را به تفصيل بيان كرده‌اند.[٣]

آيت‌الله معرفت سلسله مقالاتى نيز با عنوان «زبان قرآن» در فصلنامه قرآنى بينات منتشر ساخته‌اند كه بعدها همين مطالب در كتاب‌ تفسير و مفسّران‌ نيز آمده است.[٤]

در اين مقاله، ضمن گزارش و بيان آنچه كه آيت‌الله معرفت در حوزه زبان قرآن مطرح كرده‌اند، به تبيين ديدگاه ايشان و ديدگاه‌هاى ديگرى كه در اين زمينه وجود دارد خواهيم پرداخت.

«زبان قرآن» در قرآن!

مباحثى كه امروزه در مورد زبان قرآن مطرح شده است موضوعى نيست كه در خود قرآن به صراحت بتوان چيزى در مورد آن يافت. با اين حال، از برخى آيات قرآن در اين ارتباط استنباطهايى شده است. معروف‌ترين عبارت قرآنى كه در اين باره مورد استشهاد و بحث و نظر واقع شده، عبارت‌ وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ‌[٥] است. برخى مراد از «لسان» را در اين آيه صرفاً

[١] . رك: همان، ص ٦٣- ٦٩.

[٢] . رك: محمدهادى معرفت، التفسير و المفسرون فى ثوبه القشيب، ج ١، صص ١١٢- ٩٧.

[٣] . رك: محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ٥، صص ٥١٦- ٣٣٣.

[٤] . رك: فصلنامه بينات، شماره‌هاى ١، ٣ و ٤.

[٥] . ابراهيم، آيه ٤.