معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣١٠ - بررسى

پذيرفته‌اند.[١]

از مهم‌ترين آياتى كه نسخ آن را پذيرفته‌اند:

آيه نجوى (سوره مجادله/ ١٢ و ١٣) آيه عدد مقاتلين (انفال/ ٦٥ و ٦٦) آيه الامتاع (بقره/ ٢٤٠ و بقره/ ٢٣٤ و نساء/ ١٢) آيه التوراتْ بالايمان (انفال/ ٧٢ و احزاب/ ٦) آيات الصفح (الجاثيه/ ١٤ و بقره ١٠٩ و حج/ ٣٩ و انفال/ ٦٥ و توبه/ ٥) و آيات المعاهده (نساء/ ٩٠ و ٩٢ و انفال/ ٧٢ و ممتحنه/ ١١ و سوره برائت) تشريع قتال به‌صورت تدريجى (حج/ ٣٩ و نساء/ ٩١ و انفال/ ٦١ و توبه/ ٥ و ٢٩ و ٣٦ و ١٢٣)[٢]

سوم: نسخ مشروط (تمهيدى- تدريجى): مقصود آن است كه با تغيير شرايط، حكم سابق نسخ شود، ولى با اعاده شرايط گذشته، حكم منسوخ قابل بازگشت باشد.

اين قسم در حقيقت نسخ مطابق اصطلاحى مشهور نيست، بلكه احكام متعددى است كه هر يك به شرايط خاصى بستگى دارد، و تغيير حكم با تغيير شرايط لحاظ شده در متن حكم، نسخ شمرده نمى‌شود؛ بلكه صرفاً تغيير موضوع است كه حكم آن نيز تغيير مى‌كند.

اين مقوله را نسخ مشروط مى‌نامند، چرا كه رفع و اعاده حكم به شرايط وابسته است و نيز نسخ تدريجى و تمهيدى گويند، چرا كه ممكن است شارع براى برداشتن يك سنت يا حكم در چند مرحله اقدام كند و با فراهم آوردن مقدماتى، حكم جديد را بيان كند. همان طور كه در تحريم شراب و نسخ برده‌دارى مى‌بينيم.

پيشينه: عنوان «نسخ مشروط» جديد است، اما محتواى آن در آثار پيشينيان مشاهده مى‌شود.

زركشى‌ (٧٩٣ ق) از اين مطلب با عنوان «نسأ» ياد كرده است. ايشان معتقد است اگر حكمى داراى سببى باشد و به خاطر آن سبب، حكم واجب شده‌

[١] . ر. ك: زركشى، مناهل العرفان، ج ٢، صص ٢٦٩- ٢٥٥؛ فتح الله كاشانى، مقدمه تفسير منهج الصادقين، ج ٢، ص ١٢؛ خوئى، البيان، صص ٣٧٧- ٣٧٦.

[٢] . ر. ك: محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ٢، ص ٣٠٠ به بعد؛ جلال‌الدين سيوطى، الاتقان فى علوم القرآن، ج ٢، ص ٤٣ به بعد.