معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٠٨ - اقسام نسخ

اقسام نسخ‌

در مورد نسخ تقسيم‌بندى‌هاى متفاوتى صورت گرفته است؛ ولى به‌صورت كلى مى‌توان گفت كه نسخ در سه معنا به كار رفته است:

اول: نسخ در اصطلاح روايات اسلامى‌، كه به معناى اعم از تخصيص و تقييد و نسخ اصطلاحى معاصر است. نمونه اين معناى نسخ از امام‌ على‌ (ع) حكايت شده است‌[١] كه در صدر بحث گذشت. البته اين گونه نسخ در زمان ما كاربرد ندارد و مرز نسخ از تخصيص و تقييد جدا شده است.

دوم: نسخ اصطلاحى مشهور كه طى چند قرن نزد مشهور مفسران، ارباب علوم قرآن و اصول الفقه مطرح بوده است. در اين ديدگاه نسخ عبارت است از:

رفع قانون سابق- كه بر حسب ظاهر اقتضاى دوام دارد- به وسيله قانون بعدى، به‌صورتى كه اجتماع آن دو با يكديگر ممكن نباشد.[٢]

نسخ اصطلاحى را به سه قسم تقسيم كرده‌اند:

١. نسخ حكم و تلاوت: يعنى آيه‌اى كه شامل قانون بوده، به‌صورت كامل از صفحه قرآن محو شده باشد و لفظ و حكم محتوايى آن رفع شده است.

در اين مورد حديثى از عايشه‌ نقل شده است كه:

كان فيما انزل عشر رضعات معلومات، فنسخن، بخمس معلومات، فتوّفي رسول الله (ص) و هنّ مما يقرأ من القرآن.[٣]

يعنى در قرآن آيه‌اى بود كه «رضاع» با ده بار شير دادن به كودك شيرخوار حرام مى‌شد، سپس اين آيه با آيه ديگر كه با پنج شير دادن حرام مى‌شد، منسوخ شد.

اين آيه تا بعد از وفات پيامبر (ص) در قرآن بود و تلاوت مى‌شد و بر اساس برخى روايات، بعد وفات ايشان و توسط بزى جويده شد و از ميان رفت.

[١] . محمّد بن مسعود العياشى، تفسير العياشى، ج ١، ص ١٢؛ جلال‌الدين سيوطى، الاتقان فى علوم القرآن، ج ٢، ص ٤٠.

[٢] . محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ٢، ص ٢٧٤.

[٣] . صحيح مسلم، ج ٤، ص ١٦٧؛ صحيح ترمذى، ج ٣، ص ٤٥٦؛ جلال‌الدين سيوطى، الاتقان فى علوم القرآن، ج ٢، ص ٤٢.